Sport en bewegen voor mensen die doof of slechthorend zijn

Gehoorverlies

Naar schatting heeft 3,8% van de Nederlanders een verminderd gehoor^[1]. Het gehoorverlies kan verschillen in:

• hoeveel iemand nog hoort
• of het gehoorverlies aan één oor of beide oren is
• wanneer en hoe het gehoorverlies is ontstaan

Artsen gebruiken vaste termen. Iemand kan licht, matig of ernstig slechthorend zijn. Bij heel groot gehoorverlies spreken artsen van doofheid. Hulpmiddelen zoals een gehoorapparaat helpen dan meestal weinig of helemaal niet. Gehoorverlies kan er vanaf de geboorte zijn, plotseling ontstaan of langzaam erger worden. Dat kan komen door ouder worden, langdurig hard geluid horen of een ontsteking op jonge leeftijd^[2-4].

Voor de leesbaarheid van dit artikel gebruiken we de termen gehoorverlies, doof en slechthorend.

Verschillen in sportdeelname

Mensen met gehoorverlies sporten minder vaak dan mensen zonder beperking. Van de mensen met gehoorverlies van 12 jaar en ouder sport ongeveer 29% elke week. Bij mensen zonder beperking is dat 58%^[5]. Dove en slechthorende mensen voldoen minder vaak aan de beweegrichtlijnen; een groter aandeel van deze mensen beweegt weinig of niet^[6,7].

Ook zijn er verschillen in waar mensen sporten en wat zij doen. Dove en slechthorende mensen zijn minder vaak lid van een sportvereniging: 13% tegenover 25% van de algemene bevolking. Fitness, hardlopen, fietsen en zwemmen zijn populair^[1]. Bij deze sporten speelt gesproken communicatie tijdens het bewegen minder vaak een centrale rol.

Gehoorondersteuning

Bij gehoorverlies verschilt welke ondersteuning past. Sommige slechthorende mensen gebruiken een gehoorapparaat of cochleair implantaat. Voor sommige dove mensen helpen deze hulpmiddelen weinig of niet, of zij willen ze niet gebruiken.

Communicatie

Communicatie verschilt per persoon. Veel dove mensen gebruiken onderling Nederlandse Gebarentaal (NGT). In contact met horende mensen kan een gebarentolk helpen. Slechthorende mensen gebruiken vaker gesproken taal, spraakafzien (liplezen), schrijven, een schrijftolk of Nederlands met Gebaren (NmG).

Rol van de omgeving

De omgeving speelt mee. In een horende omgeving zijn hulpmiddelen vaak belangrijk voor goed contact. In een omgeving met andere dove mensen is gebarentaal vaker vanzelfsprekend. Toch kan communicatie lastig blijven, ook met hulpmiddelen of gebarentaal.

Hoe ziet het sportlandschap eruit?

Ook in de sport bewegen dove en slechthorende mensen tussen reguliere sport en dovensport. Waar iemand zich thuis voelt, hangt af van communicatie, achtergrond, identiteit en hulpmiddelen. De meeste mensen met gehoorverlies sporten in het reguliere sportaanbod. Dat aanbod is vaak dichtbij huis, met leeftijdsgenoten en heeft meer keuze. Tegelijkertijd kunnen daar ook drempels zijn. Denk aan weinig visuele communicatie, onduidelijke uitleg of het gevoel dat je er niet helemaal bij hoort. Daarom werkt Ongehoord Sportief samen met sportbonden, gemeenten en verenigingen aan beter toegankelijk sportaanbod.

Sommige sporters kiezen juist bewust voor doventeams of -competities^[8]. Dat geldt vooral voor dove sporters, waarbij het vaak als ontmoetingsplaats voor de dovengemeenschap dient. Een voorbeeld is de dovenfutsalcompetitie van de KNVB. Daar is visuele communicatie vanzelfsprekend en kan meedoen gelijkwaardiger voelen. Het aanbod van dovencompetities is wel klein. Daarom organiseren verenigingen zoals Liever Sportiever extra toernooidagen.

Internationaal

De Deaflympics zijn er voor dove topsporters. Er zijn ook Europese en wereldkampioenschappen. Het ICSD organiseert de Deaflympics en wereldkampioenschappen, de EDSO regelt de Europese kampioenschappen. In Nederland zorgt de KNDSB voor de uitzendingen.

Onzichtbare drempels

De grootste drempels voor dove en slechthorende sporters zitten vaak in contact met anderen. In veel teamsporten is praten de norm. Mist iemand die informatie, dan kunnen misverstanden, onduidelijke instructies en het gevoel er niet bij te horen ontstaan^[8]. Daarom is sociale toegankelijkheid belangrijk: iemand voelt zich welkom, anderen staan open voor contact en de begeleiding past. Als trainer of coach kun je helpen door eerst te zorgen dat iemand je goed ziet, uitleg te geven en daarna pas iets voor te doen^[11].

Trainers en coaches bepalen vaak hoe er wordt gecommuniceerd, wie meedoet en wat normaal is in een team^[10]. Dat kan helpen, maar ook belemmeren. Bijvoorbeeld als een trainer niet weet hoe hij visueel kan coachen^[8]. Sociale toegankelijkheid ligt niet alleen bij de trainer. Ook medespelers spelen een grote rol. Steeds vragen om meer visuele communicatie is niet makkelijk, zeker niet voor kinderen en jongeren^[8,12]. Sommige dove sporters voelen zich daarom prettiger in een doof team. Voor slechthorende sporters is dat ingewikkelder: zij bewegen vaak tussen een horende en dove (sport)wereld.

Zichtbare (fysieke) drempels

Ook de sportlocatie kan drempels geven. Slechte akoestiek, weinig licht of onoverzichtelijke ruimtes maken communiceren lastig. In kleedkamers of sporthallen met veel galm mist een dove of slechthorende sporter snel informatie. Als gebaren of mimiek slecht zichtbaar zijn, wordt meedoen moeilijker^[8].

Ook het type sport maakt verschil. Bij sommige sporten kunnen gehoorapparaten of cochleaire implantaten niet worden gebruikt. Dan is visuele communicatie extra belangrijk. Tolken zijn bovendien niet altijd inzetbaar tijdens het sporten of in snelle spelsituaties. In gesprekken met dove sporters komt vaak terug dat trainers visueel coachen lastig vinden of dat communicatie uit gewoonte vooral auditief blijft^[8].

Wat kun jij doen om drempels weg te nemen?

Veel dove en slechthorende mensen willen graag sporten én meedoen. Ze haken echter af als de communicatie of organisatie bij het sporten niet aansluit^[8]. Als trainer, buurtsportcoach of beleidsmaker kun je met kleine stappen al groot verschil maken.

• Vraag wat iemand nodig heeft en borg deze ondersteuning. Communicatie verschilt per persoon, dus toon een open houding en zoek samen uit wat blijvend werkt met de trainer, coach en/of medesporters. 
• Leer meer over communicatie. Gebruik bijvoorbeeld TYD, Gebarenchallenge en Kentalis. Ook handig: het Online Gebarenwoordenboek en voor dovencultuur: TYD.
• Pas je sportpraktijk aan. De tipkaarten en instructievideo’s van Ongehoord Sportief geven tips over oogcontact, mimiek en duidelijke instructies.
• Leer inclusief lesgeven. Gebruik de lesmodule ‘Sporten doe je samen’ en de kennisproducten voor zwemdocenten van Deelkracht.
• Maak je sportclub toegankelijker. De kennisgids Dove en slechthorende sporters op de club van Ongehoord Sportief helpt hierbij. Kijk voor passend aanbod in de dovensportagenda van Bartsmale.
• Vergroot je bewustzijn over gehoorverlies. De geluidsfragmenten van Oorcheck en de workshop ‘Niet praten en toch communiceren’ van De Stille Gym laten ervaren wat gehoorverlies kan betekenen.