Je legt een oefening uit, maar een sporter praat er steeds doorheen. Tijdens het spel loopt hij weg. Als je hem aanspreekt, wordt hij boos. Je eerste gedachte is misschien: hij wil gewoon niet luisteren. Maar weet je ook waarom hij zo reageert?
Soms is gedrag lastig te begrijpen, zeker als de sporter zelf niet goed kan uitleggen wat er gebeurt. Dit noemen we moeilijk verstaanbaar gedrag[1]. Het kan gaan om boosheid, impulsief gedrag of het niet volgen van afspraken. Maar ook om een sporter die stilvalt, zich terugtrekt of niet meer mee wil doen.
Niet de sporter is moeilijk verstaanbaar, maar het gedrag is voor de omgeving op dat moment lastig te begrijpen. Als trainer, docent lichamelijke opvoeding of begeleider kun je dit niet altijd voorkomen, maar je hebt wel invloed op hoe de situatie verder verloopt[2].
Begrijp wat er gebeurt
Als gedrag een training verstoort, wil je waarschijnlijk dat het zo snel mogelijk stopt. Toch helpt het om eerst kort te onderzoeken wat er gebeurt. Een sporter die wegloopt, wil misschien niet weigeren. De uitleg kan te snel zijn geweest, de oefening kan te moeilijk voelen of de sporter weet niet wat zijn of haar rol is. Ook drukte, lang wachten of een opmerking van een teamgenoot kunnen invloed hebben. Gedrag ontstaat namelijk in wisselwerking met de omgeving[3].
Vraag jezelf daarom af:
- Wat gebeurde er vlak voor het gedrag?
- Was de opdracht duidelijk en haalbaar?
- Wat gebeurde er in de groep?
- Hoe reageerde ik zelf?
Dat betekent niet dat je alles moet toestaan. Je kunt duidelijk begrenzen en tegelijk nieuwsgierig blijven naar wat er speelt:
‘Slaan mag niet. Kom even bij me staan, dan kijken we wat er gebeurde.’
Door eerst te begrijpen wat er speelt, kun je gerichter iets veranderen. Misschien hoeft de sporter niet vooral beter te luisteren, maar kun jij de oefening anders uitleggen of de groep anders indelen[2].
Hoe reageer je zelf?
Een sporter roept dat een oefening stom is en weigert verder te gaan. Misschien voel je irritatie en reageer je strenger dan je van plan was. De sporter gaat daarop nog harder in verzet. Voor je het weet, versterken jullie reacties elkaar. De Roos van Leary is een model dat deze wisselwerking zichtbaar maakt. Het laat zien dat een bepaalde houding vaak een bepaalde reactie bij de ander oproept. Verzet kan bijvoorbeeld nieuw verzet oproepen. Ook kan iemand die veel de leiding neemt ervoor zorgen dat de ander juist gaat volgen of afwachten[4].
Gebruik het model niet om een sporter in een hokje te plaatsen, maar om na een lastige situatie terug te kijken:
- Wat deed de sporter?
- Wat riep dat bij mij op?
- Hoe reageerde ik?
- Wat gebeurde er daarna?
Misschien ging je steeds harder praten en werd de sporter nog bozer. Of je bleef vragen stellen, terwijl de sporter juist rust nodig had. Probeer een volgende keer bewust iets anders: gebruik minder woorden, neem duidelijker de leiding, geef juist wat ruimte of bied een eenvoudige keuze. Zo ontdek je welke reactie een andere wending aan de situatie kan geven[2,4].
Eerst contact, dan bijsturen
Een aanwijzing heeft weinig zin als de sporter niet merkt dat je hem aanspreekt. Zorg daarom eerst dat je de aandacht van de sporter hebt[2].
- Noem de naam van de sporter en wacht even.
- Ga zo staan dat de sporter je kan zien.
- Gebruik een korte boodschap en geef tijd om te reageren.
- Laat hem vertellen, aanwijzen of voordoen wat de sporter gaat doen.
Dwing oogcontact niet af. Sommige sporters luisteren juist beter zonder je rechtstreeks aan te kijken. Lukt praten niet? Probeer dan een gebaar, een voorbeeld of een afgesproken signaal.
Raak een sporter niet zomaar aan om aandacht te krijgen. Een aanraking kan alleen passend zijn als je weet dat de sporter dit prettig vindt en het bij de situatie past. Respecteer altijd de grenzen van de sporter[2,5].
Wat doe je als de spanning oploopt?
Ook met een goede voorbereiding kan een situatie vastlopen. Probeer dan niet meteen het hele probleem op te lossen. Blijf rustig en kijk kort wat eraan voorafging en wat de sporter nu nodig heeft[2]. Gebruik weinig woorden, benoem wat je ziet en vertel duidelijk wat je verwacht. Bied zo nodig een eenvoudige keuze:
‘Ik merk dat je boos wordt. Leg de bal even neer. Wil je hier naast me staan of op de bank zitten?’
Geef de sporter tijd om te reageren en voorkom dat je een sporter voor de groep te kijk zet. Ga tijdens hoge spanning niet uitgebreid in discussie. Een lange uitleg komt dan vaak niet binnen.
Lukt het niet om het contact te herstellen? Vraag een collega om het even over te nemen of bied een pauze of een andere activiteit aan. Kijk later kort samen terug: wat gebeurde er, wat hielp en wat kan een volgende keer anders?[2]
Voorkom onnodige spanning
Een duidelijke en voorspelbare training geeft houvast. Begin en eindig op dezelfde plek, vertel vooraf wat jullie gaan doen en kondig veranderingen op tijd aan. Houd de uitleg eenvoudig, beperk onnodig wachten en pas oefeningen aan het niveau aan. Een rustige plek waar iemand even kan pauzeren, kan ook helpen[2].
Gebruik bij je uitleg ‘praatje, plaatje, daadje’: vertel kort wat de bedoeling is, laat de oefening zien en laat de sporters beginnen.
Laat eens iemand meekijken
Tijdens een training zie je niet altijd wat jouw reactie met een sporter doet. Vraag daarom een collega of assistent-trainer om mee te kijken, zeker als je steeds in dezelfde situatie vastloopt.
Vraag gericht wat diegene zag. Goede feedback gaat over concreet gedrag. Dus liever:
‘Toen hij wegliep, herhaalde je de opdracht drie keer. Daarna werd hij onrustiger.’ En dan: ‘Je pakte het niet goed aan.’
Luister, vraag om een concreet voorbeeld en kies een kleine aanpassing voor de volgende training. Zo ontdek je meer manieren van begeleiden[2].
Moeilijk verstaanbaar gedrag vraagt niet om een standaardoplossing. Het vraagt om goed kijken, contact maken en durven aanpassen. Door ook naar de situatie en je eigen reactie te kijken, ontstaan nieuwe mogelijkheden. Zo vergroot je de kans dat een sporter kan blijven meedoen.
Wil je hiermee oefenen?
In de scholing Begrijp ik jou? leer je beter omgaan met moeilijk verstaanbaar gedrag in beweegsituaties. Je oefent met eigen casussen en praktijksimulaties, leert contact maken en behouden en ontdekt hoe je jouw aanpak kunt aanpassen. De scholing duurt drie uur[6].
Meer over goed begeleiden
Hoe je reageert op gedrag is onderdeel van een breder pedagogisch sportklimaat: een omgeving waarin sporters zich veilig voelen, plezier hebben en zich kunnen ontwikkelen. Op pedagogischsportklimaat.nl vind je informatie en tools die je helpen om daaraan te werken.
Bronnen
- ’s Heeren Loo. MVG: moeilijk verstaanbaar gedrag [Internet]. 2024 apr 23 [geraadpleegd 2026 jul 27]. Beschikbaar via: https://www.sheerenloo.nl/voor-wie-zijn-we-er/mvg-moeilijk-verstaanbaar-gedrag
- Niks C, van den Dool P. Begrijp ik jou? Handreiking voor moeilijk verstaanbaar gedrag binnen beweegsituaties. Arnhem: Stichting Special Heroes Nederland; 2018.
- Bronfenbrenner U. The ecology of human development: experiments by nature and design. Cambridge (MA): Harvard University Press; 1979. doi:10.4159/9780674028845.
- Kerpel A. De Roos van Leary [Internet]. 2022 mrt 16 [bijgewerkt 2025 dec 8; geraadpleegd 2026 jul 27]. Beschikbaar via: https://wij-leren.nl/roos-van-leary-gedrag.php
- NOC*NSF. Gedragscode voor trainer-coaches en begeleiders [Internet]. Arnhem: NOC*NSF; 2025 [geraadpleegd 2026 jul 27]. Beschikbaar via: https://www.nocnsf.nl/media/jreninsg/2025_gedragscode-voor-trainer-coaches-en-begeleiders.pdf
- Gehandicaptensport Nederland. Scholing Begrijp ik jou? [Internet]. [geraadpleegd 2026 jul 27]. Beschikbaar via: https://cdn.i-pulse.nl/gehandicaptensportnederland/userfiles/scholing-begrijp-ik-jou.pdf
Thema
Onderwerpen
Dit artikel is ook getoond op Kennisoversportondersteuning.nl en Pedagogischsportklimaat.nl