Sport en bewegen in het praktijkonderwijs, vmbo en voortgezet speciaal onderwijs

Welke jongeren blijven achter in bewegen?

Jongeren in heel Nederland bewegen te weinig en zitten te veel. In 2024 voldeed minder dan de helft (42%) van de 12 tot en met 17-jarigen aan de beweegrichtlijnen. Als je dat uitsplitst naar onderwijsniveau, zie je dat met name jongeren in het vmbo achterblijven in sport en bewegen. Een andere belangrijke aandachtsgroep is jongeren met een beperking. Uit onderzoek van het Mulier Instituut blijkt dat jongeren met een lichamelijke, verstandelijke of psychische beperking, en jongeren met gedragsproblematiek minder vaak sporten en bewegen. Dat heeft verschillende redenen. De belemmeringen liggen zowel bij de jongere zelf, denk aan geen tijd en geen zin om te sporten en bewegen, als bij hun sociale omgeving, schoolomgeving en woonomgeving. Denk daarbij aan uitdagingen als geen aanmoediging door naasten om te sporten en bewegen en gebrek aan geschikte toestellen en materialen. Veel van deze jongeren volgen speciaal- (vso) of praktijkgericht voortgezet onderwijs (PrO).

De rol van onderwijs en gemeenten 

Het beweegaanbod waar jongeren gebruik van maken, speelt zich vaak af op school. Allereerst is dat de gymles, maar jongeren volgen ook naschools aanbod – bijvoorbeeld georganiseerd door buurtsportcoaches. Een klein deel van deze jongeren sport ook bij lokale sportaanbieders. Soms in reguliere teams of settings, soms in speciaal aanbod voor jongeren met een beperking.

Hoe dan ook hebben zowel het onderwijs als de gemeente een grote rol in het faciliteren van passend beweegaanbod voor deze jongeren. Maar hoe doe je dat als onderwijsprofessional of beleidsmaker? Hoe zorg je voor aanbod dat past bij de specifieke wensen en uitdagingen van deze jongeren? En hoe zorg je ervoor dat het ook aansluit bij wat voor professionals uit het onderwijs en van de gemeente van waarde is? Om dat te achterhalen deed Special Heroes, vanuit de cirkel ‘Jongeren bewegen meer in het Voortgezet (speciaal) Onderwijs’ binnen de Beweegalliantie, onderzoek naar dit vraagstuk.

Wat vinden jongeren belangrijk aan sport en bewegen?

Regelmatig sporten en bewegen heeft veel positieve effecten op jongeren. Naast fysieke voordelen, gaat het om positieve invloeden op emotioneel, persoonlijk en sociaal vlak. In het onderzoek werden jongeren uit het PrO, vmbo en vso op een speelse, interactieve manier uitgedaagd (zie kader) om na te denken over wat zij zelf belangrijk vinden aan sport en bewegen. Wat is voor hen de waarde ervan? Wat ze het meest noemden is:

• Gezondheid en je fit voelen: sport en bewegen helpt om conditie op te bouwen, sterker te worden en je energie kwijt te kunnen. 
• Mentaal welbevinden: sport en bewegen helpt om je hoofd leeg te maken, jezelf vrij te voelen en meer zelfvertrouwen te krijgen. 
• Sociaal en plezier: sport en bewegen biedt gezelligheid, je kunt vrienden ontmoeten en je leert samenwerken. 

Wat zijn voor jongeren belangrijke randvoorwaarden voor beweegaanbod?

Ook brachten de onderzoekers in kaart aan welke randvoorwaarden beweegaanbod moet voldoen, om waardevol te zijn voor deze jongeren. Dat leverde praktische handvatten op voor scholen, gemeenten en verenigingen. De wensen verschillen deels per onderwijsniveau; dat is handig om te weten om maatwerk te kunnen leveren.

• Jongeren willen zelf meebeslissen over activiteiten (vooral PrO en vmbo). 
• Afwisseling en uitdaging in het aanbod zijn belangrijk, maar de drempel om te beginnen moet laag zijn (vooral PrO en vmbo). 
• Jongeren willen bewegen op hun eigen niveau, in een groep waarin het niveauverschil niet te groot is (vooral vso en vmbo). 
• Veiligheid, ontspanning en plezier moeten centraal staan. Winnen of beloningen zijn veel minder motiverend voor deze groep.
• Jongeren sporten het liefst in kleine groepen (2-8 jongeren), na 17.00 uur. Er is geen voorkeur voor binnen- of buitensport.

Wat is de waarde van sport- en beweegaanbod voor het onderwijs en gemeenten?

Omdat onderwijsprofessionals (zoals docenten LO) en professionals van de gemeente (zoals beleidsmakers jeugd of sport) een grote faciliterende rol spelen, werd ook hen gevraagd wat zij belangrijk vinden. Er was veel overlap met de waarden die de jongeren noemden. Aanvullend werd duidelijk wat voor deze professionals zelf belangrijk is: 

• Professionals uit beide groepen vinden het belangrijk dat er passend, divers en kwalitatief aanbod is voor deze jongeren. 
• Als jongeren elkaar ‘sportief’ ontmoeten, versterkt dat hun lokale netwerk. Ook vergroot het hun zichtbaarheid in de samenleving.
• Uitbreiden van beweegaanbod biedt lokale sportaanbieders kans op ledengroei.
• Onderwijsprofessionals noemen dat passend aanbod docenten kan ontzorgen én dat het zorgt voor extra contactpersonen in het leven van deze jongeren.
• Gemeenten noemen dat ze via passend aanbod deze jongeren beter kunnen bereiken. Ook levert uitbreiding van het aanbod werkgelegenheid op bij sportaanbieders. 

Wat zijn voor onderwijs en gemeenten belangrijke randvoorwaarden voor beweegaanbod?

Ook werd aan professionals gevraagd aan welke randvoorwaarden het beweegaanbod moet voldoen. Zij noemden:

• Steek het aanbod vraaggericht in, met keuzes en zelfregie voor jongeren. 
• Stabiliteit in frequentie en trainers enerzijds, en goede aansluiting van het beweegaanbod op het schoolprogramma zijn belangrijk. 
• Zet vakmensen en begeleiders in, die de doelgroep begrijpen. 
• Structurele financiering is een voorwaarde, evenals goede monitoring van de effecten. 
• Samenwerking tussen scholen, buurtsportcoaches en andere lokale partners is essentieel.

Aanbevelingen 

Nu we dit weten, wat zijn dan concrete stappen om passend beweegaanbod te organiseren binnen jouw onderwijsinstelling of gemeente? De onderzoekers deden onderstaande aanbevelingen. 

• Laat jongeren meebeslissen tijdens de activiteiten zelf. 
• Gebruik creatieve tools om de input van jongeren op te halen. Bijvoorbeeld de kaartjesmethode die ook in het onderzoek is toegepast (zie link naar het onderzoek in onderstaand kader). Daarmee kun je snel toetsen wat jongeren nodig hebben en belangrijk vinden als het gaat om sport en bewegen. 
• Maak het aanbod voor deze groep laagdrempelig en pleziergericht. Prestatie en competitie zijn voor velen geen motivatie.
• Organiseer naast het aanbod van een sportvereniging, eventueel in samenwerking met onderwijs of partners in de wijk, extra aanbod dat aansluit bij het niveau of de behoeften van deze jongeren.