Lokaal beleid rondom bewegen en dementie

Het aantal mensen met dementie groeit naar verwachting van 320.000 naar meer dan 500.000 in de periode 2026-2040^[1]. Doordat mensen met dementie langer thuis blijven wonen, zal er vaker beroep worden gedaan op mantelzorgers, zinvolle activiteiten en dagbesteding. Het in beweging krijgen en houden van mensen met dementie heeft meerdere positieve effecten. Dat verdient aandacht in het lokale beleid van gemeenten. 

Belang van bewegen 

Thuiswonende mensen met dementie bewegen vaak weinig en beduidend minder dan leeftijdsgenoten, zo blijkt uit onderzoek^[2]. In die studie is de activiteit van thuiswonende mensen met en zonder dementie gemeten. Voor licht tot matig intensief bewegen was het verschil relatief klein, met 2,7 uur per week bij mensen met dementie en 3,5 uur per week bij mensen zonder dementie. Het verschil was groter bij intensiever bewegen. Zo’n 0,8 uur per week bij mensen met dementie tegenover 1,5 uur per week bij mensen zonder dementie – terwijl intensief bewegen juist zorgt voor de sterkste gezondheidseffecten.

Er zijn steeds meer aanwijzingen dat bewegen kan bijdragen aan het voorkomen of uitstellen van symptomen van dementie^[3]. Voldoende bewegen heeft positieve effecten op het denkvermogen en de fysieke fitheid. Ook is bewegen voor mensen met dementie belangrijk om valincidenten te voorkomen, de kwaliteit van leven te verbeteren en te blijven participeren in de samenleving. Zo vallen mensen met dementie twee keer zo vaak als leeftijdsgenoten zonder dementie^[4]. 

Passend aanbod nodig

De noodzaak van geschikt en passend beweegaanbod voor thuiswonende mensen met dementie groeit. De beperkingen zijn bij veel mensen uit deze groep nog niet zo ernstig dat ze alleen bij een fysiotherapeut kunnen bewegen. Bewegen kan bijvoorbeeld nog prima bij de dagbesteding of daarbuiten – bijvoorbeeld bij een sportvereniging, een fitnesscentrum of een buurthuis. Juist bewegen in groepsverband heeft naast fysieke waarde ook sociale waarde voor deelnemers. Wel vragen de cognitieve en motorische beperkingen van deze groep onder meer om kleinere groepen dan voor mensen zonder dementie, om een persoonsgerichte aanpak, en passende communicatie. Begeleiders moeten weten hoe ze kunnen omgaan met mensen met dementie. Daar zijn trainingen voor bij Alzheimer Nederland.

Gemeenten in de hoofdrol

Van weinig gemeenten is bekend dat zij actief beleid voeren op bewegen voor mensen met dementie. De tool Dementie in beeld van Alzheimer Nederland toont aan dat niet elke gemeente evenveel aandacht heeft voor dementie en dagbesteding. Ook is onbekend op hoeveel dagbestedingslocaties er structureel aandacht is voor bewegen. Toch hebben gemeenten een verantwoordelijkheid om beweegaanbod te realiseren voor mensen met dementie. Denk bijvoorbeeld aan het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA). Hierin staat immers dat er beweegaanbod dient te zijn voor alle (thuiswonende) senioren. Verder kunnen zij aansluiten bij de doelstellingen van de Nationale Dementiestrategie en het Aanvullend Zorg- en Welzijnsakkoord (AZWA), om een dementievriendelijke gemeente te creëren, met aandacht voor bewegen.

Landelijke kaders voor lokaal beleid

De Nationale Dementiestrategie 2026-2030 van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) benadrukt dat dementie een nationale uitdaging is^[5]. In de geactualiseerde dementiestrategie is onder het thema ‘Dementievriendelijke samenleving’ een doelstelling dat er in 2030 voorzieningen zijn gerealiseerd die het alledaagse leven van mensen met dementie stimuleren en faciliteren, zodat zij zo goed als mogelijk kunnen deelnemen aan dagelijkse activiteiten zoals vrijwilligerswerk, lidmaatschap van een vereniging of sociale ontmoetingen in de buurt. 

Onder het thema ‘Leven met dementie’ luidt een van de doelstellingen:

• Uiterlijk in 2030 is er voor (elke persoon met) dementie een passend aanbod van preventie, ondersteuning en zorg beschikbaar dat bijdraagt aan het aantal zorgarme jaren. 

Onder ‘passend’ wordt verstaan dat de ondersteuning en zorg moet aansluiten bij de wensen en mogelijkheden van mensen met dementie en hun naasten, moet voldoen aan de uitgangspunten in de herijkte Zorgstandaard Dementie en leidt tot verminderde arbeidsinzet door ofwel de juiste inzet van (sociale) innovaties of meer inzet op (secundaire) preventie.

In het AZWA staan afspraken om de toestroom in de Zorgverzekeringswet-zorg te beperken door het versterken van de samenwerking tussen het zorgdomein en sociaal domein. Zorgverzekeraars, gemeenten en aanbieders van zorg en ondersteuning maken concrete afspraken, vooral op regionaal niveau, waaronder het ontwikkelen van een ketenaanpak dementie, inclusief preventie. De ketenaanpak dementie wordt nog uitgewerkt. Om de ketenaanpak passend bij de regionale en lokale situatie uit te voeren, is het de bedoeling dat de partijen gebruik kunnen maken van een ‘gereedschapskist’. In deze gereedschapskist zitten interventies en aanpakken die effectief en onderbouwd zijn. 

Tot slot meldt de Landelijke nota gezondheidsbeleid 2025 – 2028 dat gemeenten samen met de GGD de bewustwording over breingezondheid en dementiepreventie vergroten, afgestemd op de behoeften van verschillende groepen inwoners.

Dementievriendelijke gemeente 

Een dementievriendelijke gemeente houdt in dat een gemeente zich samen met burgers en organisaties actief inzet om mensen met dementie en mantelzorgers mee te laten doen in de samenleving^[6]. Hierbij heeft de gemeente een stimulerende en faciliterende rol vanuit de Wmo.

Alzheimer Nederland heeft voor gemeenten een stappenplan ontwikkeld om aan de slag te gaan met een dementievriendelijke samenleving en het investeren in ontmoetingsplekken met (beweeg)activiteiten. Dat zijn twee van de vijf focuspunten die zijn opgesteld om de zorg en ondersteuning voor mensen met dementie te verbeteren.

ZonMw biedt lokale en regionale initiatieven financiële mogelijkheden om initiatieven te ontwikkelen om bij te dragen aan een dementievriendelijke samenleving. Hieronder vallen ook projecten die zich richten op bewegen. 

Aansluiten bij financieringsregelingen  

Voor het creëren van een dementievriendelijke gemeente met voldoende ontmoetingsplekken en beweegactiviteiten zijn er tot eind 2026 nog verschillende mogelijkheden. Ten eerste liggen er kansen bij het Sportakkoord II onder het thema Inclusie en diversiteit. Dat richt zich op het wegnemen van financiële, sociale en praktische belemmeringen van groepen mensen die niet of weinig sporten en bewegen. Ook ligt de focus op een actieve toeleiding naar passend sport- en beweegaanbod door een samenwerking tussen de domeinen sport, zorg en welzijn.

Daarnaast biedt de Brede Specifieke Uitkering (Brede SPUK, ook tot eind 2026) financiële middelen voor gemeenten om op een integrale wijze aan de slag te gaan met de doelstellingen van Sportakkoord II en het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA). 

De Brede Regeling Combinatiefuncties (BRC) is nu nog ondergebracht in de Brede SPUK, maar wordt met ingang van 2027 vanuit een bijzondere SPUK gefinancierd. De BRC heeft als doel het stimuleren van gezondheid, sport- en beweegdeelname en het versterken van de sociale basis  van inwoners. Voor de begeleiding naar passend sport- en beweegaanbod kun je als gemeente gebruikmaken van de buurtsportcoach of beweegcoach, en deze vaker inzetten dankzij de financiering uit de BRC. 

In het AZWA is te lezen dat er voor 2027, 2028, en 2029 respectievelijk 20, 30 en 50 miljoen euro staan begroot bij VWS voor het versterken van de samenwerking tussen partijen op het snijvlak (eerstelijns) zorgdomein en sociaal domein in het kader van de ketenaanpak dementie. Waarvoor is (nog) niet gespecificeerd. 

Meer lezen

• Het effect van sport en bewegen op mensen met dementie
• Mensen met dementie: motieven en belemmeringen voor bewegen
• Activiteiten voor mensen met dementie