Kinderen spelen overal en met van alles in de openbare ruimte, zo blijkt uit tal van onderzoeken[1,2,3]. Dat is verder te stimuleren door op verschillende plekken en routes speelaanleidingen te plaatsen. Dat kan op een formele speelplek (speeltuin, schoolplein, openbaar sportveld), maar in dit artikel geven we voorbeelden van speelaanleidingen in andere delen van de openbare ruimte (pleinen, grasvelden, parken, straten, stoepen). Die kunnen daarmee als informele speelruimte dienen. Deze plekken hebben in eerste instantie een ander doel of functie, maar door simpelweg enkele elementen toe te voegen, ontstaan er speelmogelijkheden. Voor de verschillende elementen hanteren we de volgende indeling:
- Inrichtingselementen:
bestratingspatronen, stoepranden, trappen, muurtjes, hoogteverschillen. - Straatmeubilair:
bankjes, hekwerk, bloembakken, railings, lantaarnpalen, afvalbakken. - Kunstobjecten:
sculpturen, straat(kunst)schilderingen. - Natuurelementen:
struiken, (klim)bomen, heuvels, rotsen, zand, gravel, boomschors, zwerfkeien, boomstammen, takken. - Waterelementen:
stapstenen, fonteinen, bedriegertjes, smalle slootjes, waterpompen.
Deze objecten zijn soms bewust een speelverleiding voor kinderen en soms onbewust. Kinderen bepalen uiteindelijk zelf wat een speelaanleiding is en wat niet.
Keuring of niet?
Speeltoestellen zoals een wip, klimrek en glijbaan moeten gekeurd zijn aan de hand van het Warenwetbesluit Attractie- en speeltoestellen (WAS). De meeste speelaanleidingen hoeven daarentegen niet als speeltoestel te worden gekeurd. Dat geldt wel als je bijvoorbeeld een combinatie maakt van een bushokje met een schommel of van een bankje met fitnessmogelijkheden.
1. Inrichtingselementen
Van en naar school, op weg naar de supermarkt of het gebedshuis – kinderen zijn veel onderweg. Voor het leuker en aantrekkelijker maken van die routes zijn er tal van manieren om stoepen, straten en aanpalende bermen speelvriendelijker te maken. Dat kan bijvoorbeeld door markeringen op de stoep aan te brengen. Denk dan aan een hinkelpad, een fietsparcours, cijfers, letters, pijlen, stippen, strepen, afstandsmaten, voetafdrukken, danspasjes, een sprintbaan en opdrachten. Ook zorgen verhogingen (rotsblokken, stenen, balken) er vaak voor dat kinderen klimmen, klauteren en springen.
Ontwerpprincipes:
- Gebruik (creatieve) bestratingspatronen en/of kleurrijke grondmarkeringen om speelaanleidingen te creëren. Denk aan straten, stoepen en pleinen, maar ook aan oversteekplekken, kruispunten en doodlopende straten. Houd altijd rekening met de voetgangersstroom en veiligheid[4,5,6].
- Ontwerp inrichtingselementen (muurtjes, trappen, verhogingen, panelen, borden) als mogelijke speelaanleiding met behulp van diverse kleuren, vormen, groottes en texturen. Denk daarbij ook aan het aanbrengen van kleurrijke patronen op trappen of op een muur[4,7,8,9].
- Voeg speelaanleidingen toe aan locaties (parkeerplekken, marktplein, kiss-and-ride-zones, woonerf) zodat die wanneer ze niet voor hun oorspronkelijke doel worden gebruikt (tijdelijk) als speelruimte kunnen dienen[6,10]. Denk aan panna goaltjes of basketbalring bij parkeerplekken die gebruikt kunnen worden als er geen autos’ staan.
- Overweeg innoverende speelaanleidingen die tevoorschijn komen in bepaalde weersomstandigheden (zoals voetafdrukken van een ijsbeer in Göteborg of hinkelpad in Iowa) of als het donker is (zoals fluorescerende verf, lasers of led-verlichting)[10,11,12].
- Voeg inrichtingselementen toe als alternatieve route. Denk aan een glijbaan naast een trap (zie foto bovenaan dit artikel), een evenwichtsbalk naast de stoep of klimgrepen aan een muur.
2. Zit- en straatmeubilair
Waar volwassenen bij bankjes vooral zitmogelijkheden zien, zien kinderen vaak mogelijkheden om te klimmen en er vanaf te springen. Goed ontworpen zit- en straatmeubilair biedt tal van speelmogelijkheden.
Ontwerpprincipes:
- Ontwerp zit- en straatmeubilair als mogelijke speelaanleiding door middel van kleuren, vormen, verschillende afmetingen en texturen[4,7,8,9].
- Stimuleer beweging door middel van speelse elementen te integreren in hekken, afscheidingen en fietsenrekken[6,9].
- Bedenk creatieve speelaanleidingen met paaltjes, afvalbakken, tafels en/of schaduwdoeken[6,9].
- Denk aan het gebruik van licht en schaduw om unieke schaduwen te creëren[9].
- Verrijk wachtlocaties als bus- en tramhaltes met speelse elementen, zoals een schommel, balanceerelementen, draaielelementen of digitale (beweeg)game[6].
3. Kunstobjecten
Kunst in de openbare ruimte is soms alleen om naar te kijken, maar in veel gevallen kan kunst ook uit interactieve elementen bestaan of elementen waarop je kunt zitten, klimmen, doorheen kan kijken of vanaf springen [12]. Kinderen zien er vaak verschillende mogelijkheden in. Een simpel stenen muurtje in de vorm van een kasteel in Delft werd bijvoorbeeld gebruikt om tegenaan te voetballen, te relaxen, tikkertje te doen, op te klimmen en vanaf te springen[13].
Ontwerpprincipes:
- Voorzie in interactieve kunst dat spelen (klimmen, glijden en balanceren) stimuleert[8,9,12].
- Maak gebruik van murals om een welkome en speelse plek te creëren[6,8,9].
4. Natuurelementen
Enerzijds maken kinderen gebruik van de speelmogelijkheden die de openbare ruimte hen rechtstreeks aanbiedt (schommelen op de schommel, glijden van de glijbaan), anderzijds gebruiken ze hun creativiteit om de openbare ruimte naar hun eigen wensen aan te passen en zo speelmogelijkheden te creëren. Struiken, bosjes, bomen en planten zijn daarvoor vaak ideale plekken. Hier kunnen ze klimmen, verstoppen, hutten bouwen en beestjes zoeken. Ontwerpers kunnen hierbij helpen door meer beklimbare bomen te planten, struiken niet te dicht op elkaar te zetten en planten met doornen achterwege te laten zodat kinderen er doorheen kunnen bewegen. Ook omgevallen bomen in parken bieden vaak veel speelplezier.
Ontwerpprincipes:
- Behoud of creëer natuurlijk terrein (hellingen, klimbomen en struiken zonder doornen) om spel te ondersteunen. Dit moedigt buitenactiviteiten en interactie met de omgeving aan[10,14].
- Kies struiken, planten en bloemen die insectenvriendelijk, eetbaar, vogelvriendelijk, geurend en kleurrijk zijn, want die hebben meestal een grotere aantrekkingskracht op kinderen en daarmee een hogere speelwaarde. Zie hiervoor bijvoorbeeld de Play Value Plant Database.
- Plant loofbomen (eiken, platanen, esdoorns, paardenkastanjes) waar kinderen in kunnen klimmen[15].Gebruik planten om onderdoorgangen, doolhoven en prettige plekken te creëren[9].
5. Waterelementen
Doe meer met water. Het is uitnodigend voor alle leeftijden en biedt – indien goed ontworpen – volop speelmogelijkheden. ‘Speelbaar’ water heeft drie belangrijke voorwaarden: (1) zorg ervoor dat kinderen gemakkelijk bij het water in de buurt kunnen komen (bereikbaarheid), (2) dat ze het makkelijk kunnen aanraken en de waterstroom kunnen aanpassen (aanpasbaarheid) en (3) dat het water ondiep is en daarmee veilig voor peuters (veiligheid).
Ontwerpprincipes:
- Maak de waterkant toegankelijk voor het spelen met water;
- Creëer plekken waar met water gespeeld kan worden als fonteinen, kronkelende beekjes, mistmachines, sproeiers, stroomversnellingen, vijvers, ijsbanen, peuterbaden, sluizen, watertunnels en watermuren.
- Plaats rotsblokken, stapstenen, boomstammen om over het water te bewegen[9].
De openbare ruimte als speelparadijs
Wie kinderen meer buiten wil laten bewegen en spelen, zal daarvoor in de buitenruimte aanleiding moeten geven. Hierboven hebben we laten zien dat er veel verschillende soorten speelaanleidingen zijn te creëren in de openbare ruimte – dus niet alleen in de afgebakende formele speelplekken. Wie de verschillende speelplekken en speelaanleidingen met elkaar verbindt, zorgt voor een speelvriendelijke wijk. Daarom enkele extra tips:
- Plaats speelaanleidingen nabij woningen en integreer deze in straten en gedeelde openbare ruimtes om een veilige, uitnodigende omgeving te creëren.
- Verbind speelplekken en schoolpleinen met elkaar door speelaanleidingen tot kindlinten en speelweefsels.
- Verrijk openbare ruimtes of plekken (zoals historische hotspots, groene oases, pleinen, uitkijkpunten) en openbare binnenruimtes (zoals bibliotheken en winkelcentra) met een verscheidenheid aan speelaanleidingen.
- Voeg ‘wachtverzachters’ toe aan bushaltes, perrons, kiss-and-ride-zones en stations.
- Transformeer overgangsgebieden en restruimte, zoals kale en raamloze gevels en muren, steegjes, viaducten en braakliggende terreinen, met speelaanleidingen tot aantrekkelijke plekken.
Kijk voor inspiratie hoe de Belgische stad Gent speelaanleidingen heeft opgenomen in een uitgebreide Toekomstvisie kinderen en jongeren in de publieke ruimte.
Bronnen
- Helleman G, Nio I & de Vries SI. Playing outdoors: What do children do, where and with whom? Journal of Childhood, Education & Society, 4(3), 2023, pp 322–337. https://doi.org/10.37291/2717638X.202343285
- Helleman G, de Vries SI & van Dorst M. Playing outdoors in Dutch cities: how children perceive and value the public space as a place to play. Cities & Health, 2026, pp 1–13. https://doi.org/10.1080/23748834.2026.2677397
- Ward C. The Child in the City. Architectural Press. 1978.
- NACTO, GDCI. Designing Streets for Kids. New York: National Association of City Transportation Officials. 2020.
- Ridgers ND, Stratton G, Fairclough SJ, et al. Long-term effects of a playground markings and physical structures on children’s recess physical activity levels. Preventive Medicine 2007; 44: 393–397.
- Kaboom.org. Play everywhere playbook. Geraadpleegd 23-6-2026 https://kaboom.org/play-everywhere/play-everywhere-playbook/play-everywhere-design-guides/
- Candiracci S, Conti RL, Dabaj J, et al. Playful Cities Design Guide: Play for anyone, anywhere. London: ARUP; 2023.
- Hoyng J. De kunst van een beweegvriendelijke omgeving – Zoektocht naar de impact van kunst op bewegen in de openbare ruimte. Utrecht: Kenniscentrum Sport & Bewegen; 2023.
- Studio Ludo. Play affordances; bring play into our everyday. Making space for Play: Volume Two. 2025
- Krishnamurthy S, Steenhuis C, Reijnders D, Stav T. Child-Friendly Urban Design: Observations on public space from Eindhoven (NL) and Jerusalem (IL). Eindhoven: Bernard Van Leer Foundation; 2018.
- Orange R. Wetter the better: Gothenburg’s bold plan to be world’s best rainy city (The Guardian). 2021. Geraadpleegd 29 januari 2026.
- Hoyng J. De straat als (tijdelijke) sportaccommodatie (deel 2). 2022. Geraadpleegd 27 januari 2026.
- Helleman, G. Tanthof: beleving en ervaringen van kinderen. Verhalen van kinderen over hun (minder) favoriete speelplekken en de openbare ruimte. Speelvriendelijke Steden. 2023.
- Candiracci S, Heinisch LM, Moschonas D, et al. Nature-based Play: Fostering connections for children’s wellbeing and climate resilience. London: ARUP; 2022.
- Childhood by nature. The dying art of tree climbing. Geraadpleegd 23-6-2026.
