Hoe richt je de openbare ruimte beweegvriendelijk in voor mensen met dementie?

Nederland telt naar schatting rond 2040 zo’n 338.200 mensen met dementie^[1] . Alzheimer Nederland schat zelfs 500.000 in 2040^[2]. Zo’n 65% woont momenteel nog thuis. Deze groep heeft een aanzienlijke kans in een sociaal isolement te belanden. Dementie is (nog) niet te genezen, maar het dementeringsproces is wel te vertragen door medicatie en beweging.

Mensen met dementie zijn te onderscheiden in drie typen: de dolers, de evenwichtzoekers en de zen-dementerenden. Waar de eerste twee behoefte hebben aan een evenwichtige mate van prikkeling, telt voor zen-dementerenden vooral een rustige omgeving^[3].

Dementievriendelijke buurt

Een dementievriendelijke buurt^[4] wordt gedefinieerd als een buurt waar oog en oor zijn voor buurtbewoners met dementie en hun mantelzorgers. De focus ligt op de sociale omgeving. Dat geldt ook voor Samen dementievriendelijk, een initiatief van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en Alzheimer Nederland. Maar is het mogelijk om naast de sociale omgeving ook de fysieke omgeving aan te passen? We presenteren in dit artikel bevindingen van diverse onderzoeken naar de fysieke omgeving in en rond een gebouw en de openbare ruimte.

Een leeftijdsvriendelijke stad is een inclusieve en toegankelijke woonomgeving die actief ouder worden bevordert.

Wereldgezondheidsorganisatie, 2007^[17]

1. Dementievriendelijke woning, gebouw of sportaccommodatie

Mensen met dementie hebben behoefte aan een plek die veilig, vertrouwd en herkenbaar is. Maar hoe richt je die ruimte het best in? Voor het dementievriendelijk ontwerpen van een woning, gebouw en zelfs een sportaccommodatie zijn verschillende hulpmiddelen:

• Aedes-Actiz Kenniscentrum Wonen-Zorg en KAW hebben een Toolkit Dementievriendelijk Ontwerpen (2018) ontwikkeld voor de indeling en aankleding van een woning of gebouw (bijvoorbeeld een zorgcomplex). Wat is nodig voor een gezonde en prettige leefomgeving (oriëntatie, licht, akoestiek, kleur, geur, herkenbaarheid, veiligheid)? Ook woningaanpassingen en adviezen voor de indeling van ruimtes in een zorgcomplex komen aan bod^[5].
• Platform31 heeft een overzicht met tips en suggesties^[6] voor aanpassingen in en om de woning ten aanzien van oriëntatie, veiligheid, gedrag en bewegingsvrijheid.
• Woonzorg Nederland en Alzheimer Nederland hebben een Toolkit Dementievriendelijk Woongebouw^[7] voor het creëren van een dementievriendelijke omgeving in gebouwen (bewegwijzering, verlichting, vloeren, kleedkamers) en omgeving.
• Sport England heeft een Dementia-friendly sport and physical activity guide^[8] ontwikkeld om mensen met dementie te stimuleren actief te zijn (zie pagina 37-44).

Dementievriendelijke ruimte rond de woning

Niet alleen de woning, maar ook de directe omgeving is van belang, zodat mensen met dementie makkelijk hun eigen huis kunnen terugvinden. Ontwerptips voor thuiswonende ouderen met beginnende vorm van dementie zijn:

• Zorg voor een duidelijk herkenningspunt bij de woning. Hang of plaats iets opvallends bij voordeur of verf de deur in een speciale kleur^[9].
• Voorkom dat een hoge heg of schutting het zicht op (en herkenbaarheid van) de eigen woning verstoort^[9].

2. Dementievriendelijke tuin (van zorgcomplex)

De natuur geeft veel rustige en positieve prikkels. Mensen met dementie genieten in ‘hun ideale tuin’ van bloemen, insecten, vogels en vlinders gecombineerd met mogelijkheden om te bewegen. Bijvoorbeeld in een beweegtuin.

Ontwerptips voor een dementievriendelijke tuin:

• Zorg dat cliënten en bezoekers zicht hebben op de tuin, dan wordt er meer gebruik van gemaakt en bij slechter weer kan de tuin ook binnen worden beleefd^[10].
• Voorzie in een goed onderhouden en overzichtelijke tuin, waar vogels fluiten, vlinders fladderen en/of kippen scharrelen. Dit creëert een gevoel van veiligheid en gemoedelijkheid^[10].
• Overweeg een vijver met een fonteintje of een watervalletje geeft prettige prikkels^[10].
• Plaats een hoge haag/schutting langs of rondom de tuin, dit kan prikkels van buiten verminderen. Voorzie in transparante plekken en plekken waar de omheining tussen 1,20 en 1,50 cm hoog is op plekken waar interactie met de buurt mogelijk is, om het gevoel van opsluiting te voorkomen^[9,10].
• Camoufleer de ‘poort’ en de klink door het uit het zicht halen en laat verharde paden in de tuin niet helemaal  doorlopen naar een poort. Zo ‘verdwijnt’ de logische route naar buiten^[9].
• Zorg voor barrièrevrije doorgangen, makkelijke oriëntatie, geborgenheid zonder opgesloten gevoel en vertrouwde, zintuig stimulerende elementen.
• Maak een pad (rond loopcircuit) door de tuin dat toegankelijk is voor mensen met een looprek of rollator of in een rolstoel, of een bed. Voorkom steile hellingen^[10,11].
• Creëer  meerdere plekken waar ouderen kunnen zitten (in de zon en in de schaduw), denk aan intieme terugtrek plekken en gezamenlijke terrassen^[10,11].
• Voorzie in een werktafel of picknicktafel waar ouderen en kinderen samen aan kunnen werken^[11]. 
• Maak een moestuin, kruidentuin of pluktuin onderdeel van de tuin^[10].
• Denk aan een watertoevoer dicht bij de tuin, zodat ouderen en kinderen de planten water kunnen geven^[11].
• Plaats zintuiglijke elementen die inspelen op jeugdherinneringen of herkenning^[10].
• Voorzie de tuin van speel-, beweeg-, en oefen-elementen (jeu-de-boulesbaan, drempel, balletbarre, waterpomp)^[10].

Denk eraan dat de tuin regelmatig wordt onderhouden en dat er stimulering/begeleiding is voor activiteiten (spel, moestuinieren, bewegen).

Hulpmiddelen voor het ontwerpen van een seniorvriendelijke tuin zijn:

• Nature Assisted Health Foundation (NAHF) was opdrachtgever voor een rapport over randvoorwaarden en richtlijnen omtrent de inrichting van belevingstuinen specifiek gericht op mensen met dementie^[10].
• Het toenmalige ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie heeft een handboek generatietuin uitgebracht. Een generatietuin is een moestuin waar kinderen en ouderen samen kunnen tuinieren^[11]. 
• Alzheimer Nederland heeft een Toolkit dementievriendelijk woongebouw^[7] (pagina 12-24).

3. Dementievriendelijke openbare ruimte

Een dementievriendelijke buurt is meer dan een dementievriendelijke woning. In de openbare ruimte is het belangrijk om herkenbaarheid en duidelijkheid te creëren, zodat de oriëntatie van mensen met dementie zo goed mogelijk blijft.

Ontwerptips voor een dementievriendelijke inrichting van de openbare ruimte zijn: 

• Creëer duidelijke brede looppaden met afwijkende kleur(toon) en groenafscheiding. Voorzie in voldoende verlichting, bankjes als uitrustpunten en voorkom doodlopende paden en voorkom te veel afwisseling van zon en schaduwplekken op de route^{[12, 13, 14, 15, 16]}.
• Zorg voor voldoende herkenbare plekken waar mensen veilig kunnen oversteken en dat op- en afritten van de stoep recht tegenover elkaar liggen^{[12, 16]}.
• Zorg voor zo min mogelijk hoogteverschillen, geen obstakels in de route (borden, brievenbussen, reclamedisplays), voorkom drukke patronen op de grond en glimmende/reflecterende oppervlakten^{[12, 13, 14, 15]}.
• Gebruik geen gekleurde stoeptegels (die scheppen verwarring) en geen donkere of zwarte tegels (die zijn aan te zien voor gaten in de stoep). Voorkom gras tussen tegels (mogelijk gezien als grasveld)^{[12, 13, 15, 16]}.
• Voorzie de wijk van goede bewegwijzering hoe je van A naar B komt (voldoende groot en in goed contrast met achtergrond door kleur, herkenbare logo’s en symbolen). De weg naar belangrijke plekken zoals de supermarkt of huisartsenpost moet duidelijk zijn, maar zet niet te veel verkeersborden dicht bij elkaar. Plaats een informatiebord bij de ingang van een park, plein of winkelzone^{[12, 15, 16]}.
• Zorg voor goede zichtbaarheid van herkenningspunten (kerktoren, historische gebouwen, monumenten, standbeelden) op kruispunten. Dat draagt bij aan oriëntatie^{[12, 13, 15]}.

Hulpmiddelen voor het dementievriendelijk inrichten van de openbare ruimte:

• Alzheimer Nederland heeft bovenstaande ontwerpprincipes van afbeeldingen voorzien in dit document dementie-toegankelijke openbare ruimte^[16].
• Een algemene gids van de Wereldgezondheidsorganisatie voor age-friendly cities met enkele checklists^[17].
• Uit Australië komt de toolkit Age’n’dem, wat staat voor ‘Age and dementia friendly streetscapes toolkit’ met tips over ontwerp en onderhoud van infrastructuur (herkenbaarheid, zichtbare toegang, veiligheid, wayfinding, positieve stimuli)^[14].
• Uit Schotland komt de ‘Dementia and the outdoors guidance note’ die vooral inzoomt op voetpaden en wandelomgevingen met beschrijvingen van de belangrijkste principes voor de openbare omgeving: vertrouwdheid, leesbaarheid, onderscheidende kenmerken, toegankelijkheid, comfort en veiligheid^[15].

4. Rol gemeente in dementievriendelijke buurt

De gemeente is één van de belangrijke partners voor een dementievriendelijke buurt.

1. Geef als gemeente zelf het goede voorbeeld door ambtenaren te laten scholen in het omgaan met mensen met dementie (gratis bij dementievriendelijk.nl).
2. Ontwikkel subsidiebeleid om het thema dementie te agenderen bij maatschappelijke organisaties en verenigingen. Maak financiële ruimte om burgerinitiatieven te ondersteunen bij de inrichting van de openbare ruimte of schrijf een prijsvraag uit voor innovatieve interventies. In Rotterdam leverde dat onder andere de Praatpaal en het Vergeet mij niet pad op.
3. Zet een campagne of interventies (Software) in die bewegen door de buurt kunnen stimuleren:

• het aanleren van vaste wandelroutes 
• het samen wandelen / buddy systeem 
• het gebruik maken van mobiele apps die bijv. met kaart, foto’s van relevante gebouwen en gesproken aanwijzingen
• het gebruik maken van dwaaldetectie apparatuur 
• het organiseren van dementievriendelijke wandelingen (zoals in Mechelen, België)

Meer lezen

• Het effect van sport en bewegen op mensen met dementie
• Mensen met dementie: motieven en belemmeringen voor bewegen
• Lokaal beleid rondom bewegen en dementie
• Gebouw inrichten voor meer bewegen
• Samenwerking tussen gemeente Haarlem, zorginstelling, buurtsportcoach en voetbalvereniging om invulling te geven aan dagbesteding vanuit de sportvereniging en hiermee ook wekelijks buiten te sporten/bewegen. Bekijk de video.

De foto’s bij dit artikel zijn van Jeroen Hoyng.