Gemeenten willen met hun sport- en beweegbeleid uiteenlopende doelen bereiken. Van bevorderen van de gezondheid, het meer in beweging brengen van mensen, tot het versterken van de sociale participatie en integratie. Maar middelen zijn schaars, dus hoe moeten deze beperkte middelen ingezet worden om zoveel mogelijk effect te krijgen? Wat zijn deze effecten waard?
Inzichtelijk maken
Dit artikel helpt bij het beantwoorden van de volgende vragen:
- Wat is de kern van dit vraagstuk?
- Hoe maak je de kosten en baten van sportinvesteringen inzichtelijk?
- Welke instrumenten ondersteunen bij het onderbouwen van beleidskeuzes?
- Hoe gebruik je deze inzichten in het gesprek met bestuurders en partners?
Voordat kosten en baten economisch kunnen worden gewaardeerd, is het belangrijk om eerst scherp te krijgen wat de impact van een sport- of beweeginvestering is en hoe deze tot stand komt.
Sport en Bewegen Impactwijzer
De Sport en Bewegen Impactwijzer helpt gemeenten en sportorganisaties om inzicht te krijgen in de impact van sport- en beweegprojecten. Aan de hand van een stappenplan werk je toe naar een impactrapportage, die laat zien hoe een project bijdraagt aan maatschappelijke doelen.
De in 2026 vernieuwde Sport en Bewegen Impactwijzer bestaat uit vier stappen en bevat voorbeelden, tips en verdiepende uitleg. De praktijkvoorbeelden zijn gebaseerd op onderzoek van de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen (HAN). Het Mulier Instituut adviseerde over het onderdeel kwalitatief onderzoek.
Stap 1: Doel centraal
Door een doel te stellen, krijgt de analyse een richtpunt en is achteraf goed te evalueren of het doel ook echt behaald is.
Het bepalen van het doel van investeringen in sport en bewegen lijkt soms zo voor de hand te liggen dat deze stap wordt overgeslagen. Ook wordt wel eens een veelvoud aan doelen aan de investeringen gehangen om alle stakeholders te kunnen bedienen. Bij publieke investeringen zien we vaak dat eerst een project is bedacht en vervolgens een passend doel wordt gezocht. Dit is niet erg, zolang goed wordt nagedacht over het achterliggende probleem dat wordt opgelost en of het wel de meest zinvolle investering is. Wellicht is een goedkopere investering ook voldoende.
Als het doel duidelijk is, breng je focus aan in het project. Dat geldt ook voor het onderzoek dat antwoord moet geven op de vraag wat de opbrengsten van het project zijn. Met een probleemanalyse kun je in kaart brengen hoe de investering bijdraagt aan de oplossing en wat er gebeurt als de investering niet doorgaat.
Stap 2: Veranderstrategie
Door het opstellen van een veranderstrategie, wordt het duidelijk hoe de impact precies tot stand komt. Tussen de activiteit en het doel beschrijf je welke onderdelen van het project vooral bijdragen aan de verandering. Daarna beschrijf je wat de veranderingen zijn die tot het doel van het project leiden. Een voorbeeld van deze veranderstrategie zie je in afbeelding 1.
Stap 3: Impact meten
Als je wilt weten wat de opbrengsten en effecten van je project zijn, moet je eerst vaststellen waarmee je het wilt vergelijken. Dit heet de alternatieve situatie. Een toename van sportparticipatie of afname van ongezond gedrag zegt bijvoorbeeld niets over de investering als je deze niet vergelijkt met een situatie zonder investering (het nulalternatief). Oftewel wat gebeurt er als het huidige beleid wordt voortgezet.
Ook andere ontwikkelingen kunnen invloed hebben op de kosten en baten. Door deze in het nulalternatief mee te nemen, laat je zien wat de verwachtingen zijn die het project kan/moet waarmaken. Het nulalternatief moet zo concreet mogelijk zijn, zodat nog duidelijker wordt wat de potentiële opbrengsten zijn (zie figuur 1).
Nulalternatief
Bij sportevenementen is het nulalternatief vaak gemakkelijk vast te stellen, omdat het tijdelijke activiteiten zijn. Bij investeringen in sportaccommodaties is dat veel moeilijker.
- Wat zijn over 10 jaar de gevolgen zonder investering?
- Zijn mensen minder gaan bewegen?
- Zijn er andere investeringen gedaan in omliggende sportparken of gemeenten?
- Is het oude dak gaan lekken?
Dat zijn cruciale vragen die de impact van je investeringen bepalen.
Nu kan het schatten van alle effecten beginnen. Bedenk hierbij dat er meerdere partijen zijn, die verschillende effecten kunnen ervaren. De effecten (voor de diverse stakeholders) worden ingeschat door ‘de wereld met het project’ te vergelijken met ‘de wereld zonder het project’ (het nulalternatief). Deze verschillenanalyse bevat ook de kosten en opgeofferde middelen (geld of tijd) van een project.
Dit is de moeilijkste stap. Er is niet altijd wetenschappelijk bewijs dat aantoont wat nu waarop doorwerkt. Zorgt de sportvereniging dat veel mensen bewegen of zijn ze ook zonder een sportvereniging actief? Resulteert nieuwbouw in extra ledenaanwas, of snoept het juist leden af van andere verenigingen? De causaliteit (oorzakelijk verband) is moeilijk vast te stellen. Hiervoor is het goed om terug te gaan naar stap 1 – Wat is het doel van de investering? Je kunt onmogelijk alle effecten en opbrengsten identificeren, maar zo wel de belangrijkste selecteren.
Stap 4: Leren en waarderen
In de laatste stap probeer je de effecten zo veel mogelijk te waarderen of uit te drukken in geld, zoals in deze studie van Ecorys is gedaan. Dit kan bijvoorbeeld via de additionele beweegminuten of sociale minuten. Omdat verschillende onderzoeken, handreikingen en werkwijzers geen goede handvatten bieden, wordt vaak gebruikgemaakt van kengetallen. Zoals de waarderingskengetallen voor de MKBA voor fietsprojecten. Het is niet altijd mogelijk de waarde (volledig) in geld uit te drukken.
Additionele beweegminuten
Een relatief eenvoudige manier om te achterhalen wat de meerwaarde is van het project, is om de deelnemers te laten inschatten hoeveel ze zouden bewegen als het evenement, project of een accommodatie er niet zou zijn. Op deze manier kun je de extra beweegminuten schatten, van degene die nog te weinig bewegen en door de investering wel gaat bewegen. Dit heeft ook zeker haken en ogen.
Meer hierover lees je in het artikel: Zo meet je wat beweegactiviteiten opleveren.
De HAN heeft voor verschillende effecten uitgewerkt hoe sport en bewegen hier impact op hebben. En welke economische uitkomstmaat je hiervoor kan gebruiken om de waarde door te rekenen. De impactpaden over de thema’s gezonde levensjaren, zorgkosten, eenzaamheid en schooluitval zijn hier uitgewerkt.
Uiteindelijk gaat het om het saldo van de baten en de kosten. Wegen de kosten op tegen de baten? Vaak geven economische studies daar geen duidelijk antwoord op. Het hangt doorgaans af van verschillende varianten, scenario’s en de waardering van (welvaarts)effecten. Het resultaat is vaak gebaseerd op aannames. Het is belangrijk onzekerheden door middel van bandbreedtes zichtbaar te maken. Daarnaast is de toekomst altijd onzeker. De economie kan minder hard of juist harder groeien dan voorspeld.
Wat economische studies vooral doen is alle waarschijnlijke effecten (ook de niet gemonetariseerde) overzichtelijk naast elkaar presenteren, zodat politici een weloverwogen besluit kunnen nemen. Maar als je de impact van je project in kaart brengt, kan je ook leren hoe je deze impact kan vergroten. Op welke doelgroep zou je meer moeten inzetten om meer impact te realiseren?
Instrumenten
Er worden verschillende instrumenten toegepast om maatschappelijke en economische effecten in kaart te brengen. Deze instrumenten worden het meest toegepast voor sport en bewegen:
(Publieke) businesscase
In een businesscase worden alleen de financiële consequenties (uitgaven, ontvangsten en risico’s) van een concreet project in kaart gebracht. Denk aan een investeringsplan van een commerciële organisatie. Bij publieke investeringen gaat het vaak om de besparingen die de investering oplevert. Deze businesscase ondersteunt de besluitvorming bij de financier van een project over het starten, voortzetten of beëindigen hiervan. Deze studie is het meest eenvoudig, omdat uitgegaan kan worden van de eigen verwachte besparingen. Een voorbeeld is een Businesscase van het nieuwe Feyenoord stadion.
Impactstudies
Impactstudies onderzoeken een enkel effect dat een investering oplevert. Dit kan ingaan op extra beweging van mensen die in een alternatieve situatie inactief waren. Dergelijke studies stellen niet de kosten centraal maar maken de opbrengsten zichtbaar ten opzichte van een alternatieve situatie.
De Sport en Bewegen Impactwijzer kun je dus vooral gebruiken voor een impactstudie. Je kan ook gebruikmaken van de template om een impactrapportage te maken van jouw project. De HAN heeft ook verschillende impactrapportages op basis van de stappen van de impactwijzer uitgevoerd. Deze zijn hier te vinden.
Hierbij is het ook niet altijd nodig om de stap te zetten om een economische berekening te maken, maar kan het in kaart brengen van de impact (aantal extra beweegminuten of sociale contacturen bij mensen in eenzaamheid) al inzicht geven in wat je met het project bereikt.
Bij sportevenementen wordt wel vaak uitgegaan van de extra economische besteding. Hierbij hanteert men richtlijnen die zijn opgesteld door de Werkgroep Evaluatie Sportevenementen.
Social Return on Investment (SROI)
De SROI maakt alle kosten en baten in een afgebakend gebied inzichtelijk. Idealiter staan de kosten van elke investering tegenover de baten. Op lokaal niveau is vaak weinig informatie over welke investering leidt tot welk resultaat en effect, waardoor je de totale investeringen tegenover de totale opbrengsten zet. Deze aanpak geeft alleen geen antwoord op de vraag of en welke extra investering in sport en bewegen leidt tot meer opbrengst.
In Nederland is deze SROI voor sport en bewegen uitgevoerd. Dat laat de impact zien van alle in sport en bewegen geïnvesteerde euro’s samen. Het cijfer toont niet welke individueel geïnvesteerde euro rendeert, maar schetst een totaalplaatje van de waarde van sport en bewegen. Over 2022 is de SROI van sport en bewegen 2,76 (landelijk gemiddelde). De maatschappelijke opbrengsten zijn dus 2,76 keer hoger dan de kosten. Deze positieve opbrengst is terug te zien in bijvoorbeeld gezondheidswinst, hogere levensverwachting en lagere zorgkosten.
Lokale SROI
Je kunt de SROI gebruiken als onderbouwing voor het agenderen of aanscherpen van sport- en beweegbeleid. Omdat het gemiddelde landelijk verschilt van dat op lokaal niveau, is er ook een infographic per gemeente te verkrijgen. Die bevat de lokale SROI en andere sport,- beweeg- en gezondheidscijfers. De infographic is hier aan te vragen.
Lees ook het artikel met de belangrijkste inzichten over de SROI.
Maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA)
De maatschappelijke kosten- en batenanalyse is het meest uitgebreide instrument in economisch onderzoek. Het probeert vast te stellen welke opbrengsten nu verwacht kunnen worden bij bepaalde investeringen. In de sport werden MKBA’s nog beperkt toegepast. Bij andere economische analyses stonden vooral tijdswinst en reistijd centraal, terwijl het bij sportprojecten gaat om gezondheids- en sociale effecten die moeilijk meetbaar zijn. Daarom heeft Hogeschool van Arnhem en Nijmegen (HAN) samen met Sportbedrijf Arnhem een MKBA-model speciaal voor sportfaciliteiten ontwikkeld.
Hierbij wordt rekening gehouden met verschillende opbrengsten die voor sportfaciliteiten relevant zijn, zoals gezondheidswinst, sociale ontmoetingen, toegenomen productiviteit en duurzaamheidsmaatregelen van sportaccommodaties. In Arnhem is dat model toegepast op vier sportplekken. Lees in het artikel Instrument voor inzicht in maatschappelijke waarde sportaccommodaties meer over het MKBA-model en de toepassing in Arnhem.
Er waren al enkele voorbeelden van MKBA’s op het gebied van onder andere gezondheidsinterventies (valpreventie, GLI, Gezonde Wijk), accommodaties (zwem-gymgebouw Abcoude) en evenementen (Dam tot Damloop, een mogelijk WK voetbal in 2018).
Zelf aan de slag?
Wil je de kosten en baten van je sportinvesteringen beter zichtbaar maken? Begin dan met een probleemanalyse waarin duidelijk wordt hoe de investering bijdraagt aan een concreet doel.
Wat helpt, is om van de afgelopen jaren gegevens te hebben over de kosten en gewenste/huidige ontwikkeling zodat het nulalternatief kan worden vastgesteld. Kijk of al eerder onderzoek is gedaan naar de effecten of uitkomstmaten. Universiteiten en hogescholen kunnen hier goed bij helpen. De vraag wat de effecten waard zijn voor de samenleving en opleveren in termen van besparingen en/of opbrengsten is werk voor gespecialiseerde adviesbureaus. Het ligt namelijk nogal gevoelig welke kosten en baten je meeneemt en op welke manier.
