Sluiten

Werkzame elementen: bouwstenen voor kwaliteit en effectiviteit

Artikel

Publicatiedatum 19 juli 2019

Met sport- en beweegprogramma’s specifieke groepen in beweging krijgen. Het klinkt zo gemakkelijk, maar de praktijk blijkt soms weerbarstig. Hoe ontwikkel je interventies die kwaliteit en effectiviteit opleveren? Hoe kun je een bestaande interventie ombouwen, zodat het aansluit bij je lokale situatie? Het antwoord: zoom in op werkzame elementen.

Solide fundament

Werkzame elementen zijn bouwstenen voor sport- en beweegprogramma’s. Belangrijke onderdelen waarvan is gebleken dat zij een positieve invloed hebben op de doelgroep. “Wij hebben een groot aantal sport- en beweegaanpakken bekeken”, vertelt Noor Willemsen, adviseur bij Kenniscentrum Sport.

“Verschillende interventies, gericht op veel verschillende doelgroepen en ingezet om diverse problemen tegen te gaan. Natuurlijk hebben al die programma’s heel specifieke manieren om hun doelgroep in beweging te krijgen. Maar als je goed kijkt, is iedere succesvolle interventie gebouwd op vijf pijlers. En die pijlers vormen het fundament voor een solide sport- en beweegaanpak.”

Effectieve bouwstenen

De vijf pijlers voor een succesvolle sport- en beweegaanpak zijn: begeleiding; empowerment; fysieke omgeving; sociale omgeving en maatwerk. Binnen deze pijlers zijn werkzame elementen voor een specifieke doelgroep of thematiek gedefinieerd.

Willemsen: “Daarmee kunnen we binnen verschillende settings inzichtelijk maken wat werkt. Mensen die zich met hun eigen interventie op diezelfde problematiek of een vergelijkbare groep willen richten, kunnen op basis van de benoemde succesfactoren hun eigen aanbod beoordelen. En ze krijgen inzicht binnen welke pijlers voor hen nog winst te behalen is”, aldus Willemsen. “Of het nu gaat om de verbetering van een bestaande of de ontwikkeling van een nieuwe interventie: werkzame elementen zijn praktische en effectieve bouwstenen voor interventiemakers.”

Hoe zien de vijf pijlers er in de dagelijkse praktijk uit? Over welke werkzame elementen hebben we het dan?

Infographic Dé vijf pijlers van werkzame elementen

Noor Willemsen licht ze kort toe en benoemt enkele voorbeelden.

Begeleiding

Of het nu een trainer, pedagoog, buurtsportcoach of fysiotherapeut is: de begeleider heeft een belangrijke en bepalende rol bij het implementeren van sport- en beweegactiviteiten. Aandacht voor zijn of haar competenties is daarom een belangrijk werkzaam element. En een best lastige ook. Voor de ene doelgroep zijn bijvoorbeeld pedagogische vaardigheden en attitude belangrijk. Terwijl een andere groep veel meer om specifieke kennis en kunde vraagt. “Hoe is de relatie tussen deelnemer en trainer? Kijk eens goed naar dit belangrijke element en werk aan een passende invulling voor jouw doelgroep”.

Neem bijvoorbeeld de interventie Futsal Chabbab. Deelnemers zijn jongeren, veelal jongens tussen 9 en 16 jaar oud uit achterstandswijken, die in de straatcultuur betrokken zijn of zich daar toe aangetrokken voelen. Daar is vooral de ‘street credibility’ van de begeleiders een belangrijke factor. “Trainers komen zelf uit de wijk waar de interventie wordt ingezet. Daarom kennen ze alle jongens die meedoen en krijgen ze ook respect van ze. De trainer is ‘one of the guys’. Voor deze groep enorm belangrijk”, aldus Willemsen.

Empowerment

De pijler ‘empowerment’ gaat over zelfredzaamheid. Een solide interventie zet mensen in hun kracht. Werkzame elementen binnen deze pijler focussen op de deelnemers aan het sport- en beweegprogramma. Zo is het voor veel interventies interessant om deelnemers te laten meebeslissen in het ontwerptraject.

“Kinderen bijvoorbeeld”, zegt Willemsen meteen. “Geef ze een stem in wat ze gaan doen. Het geeft ze een gevoel van autonomie en bovendien krijg je vaak leuke ideeën waar volwassenen nooit aan gedacht hadden. Eigenlijk kijk je bij empowerment naar elementen in de interventie waardoor deelnemers zich gesteund voelen. Waardoor ze zich in staat voelen om na afloop van de interventie ook zelf op de ingeslagen weg verder te kunnen gaan.”

Fysieke omgeving

Waar worden de sport- en beweegactiviteiten aangeboden? Nodigt deze plek uit tot bewegen? En hoe zit het bijvoorbeeld met het vervoer ernaartoe? Deze vragen hebben betrekking op een andere belangrijke bouwsteen: de fysieke omgeving. Werkzame elementen in deze pijler zijn bijvoorbeeld de fysieke toegankelijkheid voor de doelgroep en een passende setting.

“Hier gaat het over het wegnemen van drempels en barrières”, aldus Willemsen. “Letterlijk en figuurlijk. Je kunt een fantastisch beweegaanbod voor ouderen aanbieden in een mooie sporthal, maar als die aan de andere kant van de stad staat komen ze echt niet. Of als die op een ’s avonds verlaten en slecht verlicht industrieterrein staat, om maar wat te noemen. Zorg dat je daar bent waar je de mensen vindt. En zorg ook voor een omgeving die prettig is en vertrouwen wekt.”

Sociale omgeving

De begeleider van de activiteiten is niet de enige persoon die invloed heeft op het sport- en beweeggedrag van de doelgroep. Welke andere partijen in de sociale omgeving spelen een rol? Noor Willemsen: “Ook bij deze pijler is het belangrijk te kijken naar de specifieke doelgroep. Bij interventies voor de jeugd zijn ouders bijvoorbeeld erg belangrijk. Betrokken en gemotiveerde ouders hebben een positieve invloed op kinderen.

Kijk bijvoorbeeld maar eens naar de interventie B-fit. Daarin is een ouderavond een belangrijk onderdeel van het programma. Waarin kinderen die smaaklessen hebben gehad hun recepten en gerechtjes presenteren aan hun ouders. En waarbij ze vervolgens samen sporten. Kinderen motiveren hun ouders en die stimuleren op hun beurt de kinderen weer.” De sociale omgeving is ook erg belangrijk voor interventies die zich richten op ouderen. Willemsen: “Veel ouderen vinden het fijn om samen met anderen leuke dingen te doen. Bewegen kan daarbij een mooi middel zijn. Samen met buurtbewoners wekelijks een wandeling maken met koffie na, bijvoorbeeld. Of combineer je beweegactiviteiten met al bestaande bridge- of kookclubjes. De sociale component en de interactie met anderen staan dan vooral centraal.”

Maatwerk

De vijfde pijler ‘maatwerk’ is volgens Willemsen vaak de lastigste om te definiëren. “Hier vallen veel verschillende werkzame elementen onder die zich allemaal richten op de context van de interventie en op de doelgroep. De belangrijkste term binnen deze pijler is ‘behoefte’. Hoe kun je ervoor zorgen dat je interventie ook echt maatwerk is en aansluit bij de behoefte van deelnemer en omgeving? Een bekend element binnen deze pijler zijn de kosten voor deelname.

Willemsen: “Werk bijvoorbeeld met gratis proeflessen voor deelnemers uit gezinnen met een laag inkomen. Daarmee haal je een drempel weg en kun je mensen hopelijk overtuigen om aan betaald aanbod mee te doen. Maar maatwerk is bijvoorbeeld ook: wanneer organiseer je zwemlessen voor vrouwen in achterstandswijken die veelal islamitisch zijn? Niet zo handig om dat te doen als er ook mannen in het zwembad aanwezig zijn”.

Een ander voorbeeld van maatwerk betreft de integrale aanpak van bijvoorbeeld mensen met chronische klachten of met overgewicht. “Als de huisarts goed op de hoogte is van verschillende sport- en beweeginterventies, of direct contact zoekt met de buurtsportcoach in de wijk, is de stap naar bewegen sneller gezet.”

Vijf pijlers als raamwerk

Ieder sport- en beweegaanbod in een lokale setting is uniek. De invulling van de pijlers hangt altijd af van vele variabelen zoals het thema en de problematiek. En in een grondige analyse van de interventie worden naast de vijf pijlers ook context, commitment en het streven naar duurzaamheid (borging) als voorwaarden opgenomen. Het raamwerk van de vijf pijlers biedt echter een mooi vertrekpunt, een leidraad voor het verbeteren en samenstellen van interventies.

Willemsen: “Ga je iets nieuws bouwen of juist iets bestaands renoveren? Pak de werkzame elementen erbij en bepaal je bouwplan. Voor een sport- en beweegaanbod dat staat als een huis.”

 

Trefwoorden:
Bewaren

Geselecteerd voor jou

Praat mee

Wat is jouw mening over of ervaring met dit onderwerp? Of heb je een specifieke vraag?

Laat hieronder een reactie achter en ga in gesprek.