Alles over sport logo

Sport en eenzaamheid: het effect van Sociaal Vitaal in de wijk

Helpen sport en bewegen om eenzaamheid van ouderen tegen te gaan? Wetenschap en praktijk zijn hierover nog volop met elkaar in discussie. Op Allesoversport.nl delen we een voorbeeld uit de gemeente Amersfoort: Sociaal Vitaal.

Kenniscentrum Sport sprak met Evelien Wijdeveld, projectmanager Sociaal Vitaal voor de gemeente Amersfoort en Mathieu de Greef, geestelijk vader van Galm / Sociaal Vitaal en werkzaam voor de Rijksuniversiteit Groningen.

Sociaal Vitaal

Sociaal Vitaal is ontwikkeld door de Rijksuniversiteit Groningen om gezond ouder worden van eenzame senioren in de leeftijd van 60 tot 85 jaar te bevorderen. De nadruk ligt op de fysieke conditie en het ontwikkelen van veerkracht om de gevolgen van veroudering te kunnen opvangen. Ook is er aandacht voor sociale vaardigheden om contacten te kunnen leggen. Uit de evaluaties van docenten blijkt dat deelnemers zich meer uiten en actiever worden. Ook leggen ze gemakkelijker contacten komen ze beter voor zichzelf op.
De beschrijving van de interventie staat in de databank Sport- en beweeginterventies.

Wat maakt Sociaal Vitaal uniek?

“Sociaal Vitaal is uniek omdat alle aspecten van kwetsbaarheid, de fysieke, cognitieve en sociale, bij ouderen met een lage sociaal economische status op een integrale manier aandacht krijgen. Hiervoor ontwikkelden we een programma waarbij we op een belevingsgerichte manier aandacht besteden aan sociale weerbaarheid. Maar ook aan het ontwikkelen van vaardigheden om sociaal contact te maken en te onderhouden en sociale steun te vragen. Docenten krijgen een specifieke scholing om ouderen lessen in weerbaarheid en sociale vaardigheden te kunnen geven.

In de tweede plaats besteden we specifiek aandacht aan gedragsbehoud en sociale participatie. Hiertoe is de ZEMBLA methodiek (Zelfmanagement voor het Behoud van Lichamelijke Activiteit) ontwikkeld. Groepen leren hierbij om samen te werken, om te blijven bewegen, sociale steun te zoeken en zich weerbaar op te stellen door sociaal te participeren in de wijk.”

Hoe pakt gemeente Amersfoort het aan?

“Er lopen Sociaal Vitaal projecten in 3 wijken in Amersfoort en we breiden nog uit. Vanuit het sport- én armoedebeleid wil Amersfoort die achterstanden in gezonde leefstijl aanpakken. De problemen zijn bijvoorbeeld bewegingsarmoede, vaak vallen, gevoelens van eenzaamheid (zowel emotioneel als sociaal). Dit komt vooral voor bij ouderen met een lage sociaal economische status. Sociaal Vitaal wordt dan ook vanuit het budget voor armoedebeleid gefinancierd. Een mooi voorbeeld van integraal beleid.”

Zie je deze integrale aanpak terug in andere gemeenten?

“Door beleidsontwikkelingen in zorg en welzijn en de decentralisatie is een proces op gang gekomen om het lokale beleid voor welzijn, zorg en sport en bewegen beter op elkaar af te stemmen. In de praktijk betekent dit dat we voor Sociaal Vitaal op lokaal niveau draagvlak zoeken bij partners in het sociale, zorg en sportdomein om samen gezonde leefstijl activiteiten van kwetsbare ouderen te bevorderen. Dit gebeurt inderdaad ook in gemeenten waar nieuwe Sociaal Vitaal projecten starten, zoals Hoofddorp, Achtkarspelen en Tynaarlo.”

Hoe werken sectoren samen? Ook qua financiering?

“In Amersfoort komt de financiering vanuit sport- en armoedebeleid en is het project ook onderdeel van het gezondheidsbeleid. De gemeente Drachten voert Sociaal Vitaal op twee manieren uit. Een wijk biedt het project aan vanuit sport en vanuit welzijn en zorg. De financiering komt uit het sport en welzijnsbudget. In een andere wijk nam een samenwerkingsverband van eerstelijns zorgverleners het initiatief: huisarts, apotheek, wijkverpleging, thuiszorg, welzijn, fysiotherapie, ergotherapie en voedingsleer.”

Hoe is de samenwerking met sportverenigingen?

“Sportverenigingen beschikken traditioneel niet over know how over het aanbieden van beweegprogramma’s voor kwetsbare ouderen en het begeleiden van kwetsbare ouderen bij psychosociale problemen. Sportverenigingen moeten investeren in beleid, scholing en tijd om een bijdrage te kunnen leveren aan de uitvoering van Sociaal Vitaal. Sportverenigingen zijn om die redenen tot nu toe niet actief betrokken. Wel zijn (geriatrie) fysiotherapeuten en gespecialiseerde sport- en fitnesscentra die beschikken over een multidisciplinaire staf nu al heel goed in staat om te participeren in Sociaal Vitaal.”

Stand van zaken Sociaal Vitaal

Anno 2020 zijn er 55 projecten over 41 gemeenten uitgevoerd.

Daarnaast is met subsidie van het RIVM en in samenwerking met de Netwerk Organisatie van Ouderen met een Migratieachtergrond (NOOM) de variant Sociaal Vitaal in Kleur ontwikkeld. Sociaal Vitaal in Kleur is een cultuurspecifieke variant van Sociaal Vitaal en afgestemd op uiteenlopende groepen ouderen met een niet westerse migratieachtergrond. Op dit moment wordt een pilot onderzoek uitgevoerd naar de uitvoerbaarheid van Sociaal Vitaal in Kleur.

Wat zie je aan effecten in de praktijk?

“Uit promotieonderzoek van Annemiek Bielderman naar Sociaal Vitaal blijkt dat de fysieke fitheid (kracht en uithoudingsvermogen) van deelnemende ouderen verbetert, de veerkracht en de kwaliteit van leven significant verbeteren en de ervaren eenzaamheid significant afneemt.”

Hoe onderzoeken jullie deze kwaliteit van leven?

“Kwaliteit van leven is kwantitatief gemeten met CASP-19 en kwalitatief gemeten met diepte interviews. CASP-19 laat vooral verbetering zien in veerkracht. De diepte interviews geven een heel ander en interessant beeld. Ouderen met een lage sociaal economische status hebben een beduidend ander beeld van kwaliteit van leven dan professionals, onderzoekers en beleidsmakers. De doelgroep is tevreden met hun kwaliteit van leven, waarbij het opvallende kenmerk is dat kwetsbare ouderen met een lage sociaal economische status hun beeld van de werkelijkheid hebben aangepast aan hun mogelijkheden. Daardoor onderschatten ze de mogelijkheid om met veranderingen in hun leefstijl hun zelfredzaamheid en veerkracht te kunnen veranderen, aldus het onderzoek van Bielderman.”

De belangrijkste succesfactoren bij uitvoering van Sociaal Vitaal:

  1. Een lokale projectmanager en projectteam die in de uitvoering actief verbinding leggen met lokale partners en het netwerk in de wijk.
  2. Lokale inbedding in een netwerk van lokale zorg, welzijn en beweegorganisaties.
  3. Een integrale aanpak van kwetsbaarheid, die rekening houdt met de deelnemers.
  4. Sportleiders met deskundigheid op gebied van senioren, die sociale vaardigheid en weerbaarheid opnemen in de beweeglessen en die meer willen zijn dan alleen beweegdocent.

Wat kunnen jullie vertellen over de kosten-baten van het project?

“In de gemeente Amersfoort loopt nu een kosteneffectiviteit onderzoek. Uit een eerdere analyse van de zorgkosten van de deelnemers aan Sociaal Vitaal met behulp van de vragenlijst die in het kader van de Minimale dataset van NPO wordt toegepast blijkt dat de gemiddelde zorgkosten met gemiddeld ongeveer € 200 per deelnemer afnemen. Dit komt met name doordat deelnemers actieve gebruik maken van eerstelijns voorzieningen zoals de huisarts en minder van institutionele voorzieningen zoals dagopvang.”

Het NRC publiceerde in de zomer van 2016 een reeks artikelen over ouderen en eenzaamheid. Onderdeel daarvan was een interview met twee kritische hoogleraren en een ouderenarts die stellen dat grote beleidsprogramma’s van de overheid niet helpen om eenzaamheid bij ouderen terug te dringen. Hun advies: investeer zelf je leven lang in goede relaties. Uit onderzoek naar de relatie tussen sport en eenzaamheid van de Vrije Universiteit Amsterdam bleek dat oudere mensen die sporten – in elk geval op de korte termijn – minder eenzaam zijn.

Meer lezen:

Artikelen uitgelicht


Meedoen door sport en bewegen
Ouderen
professional
praktijkvoorbeeld
in beweging brengen, kwetsbaarheid