Schrijf je in voor de nieuwsbrief:
Sluiten

Zicht op Evenwicht

Interventie

Erkenning

Sterke aanwijzingen voor effectiviteit

Zicht op Evenwicht is een cursus (in twee varianten: groeps- en individuele cursus) ontwikkeld voor zelfstandig wonende ouderen die bezorgd zijn om te vallen en hierdoor activiteiten vermijden. De individuele thuisvariant van Zicht op Evenwicht sluit aan bij de behoefte van ouderen die niet in staat zijn om op een locatie voor een groepscursus te komen. Ook past het aanbod van een individuele cursus bij de voorkeur van veel ouderen en professionals. De thema’s van zowel de individuele cursus als de groepscursus zijn: bezorgdheid om te vallen, gedachten over vallen, lichaamsbeweging, opkomen voor jezelf, veilig gedrag en veiligheid in en om huis.

Probleembeschrijving

Samenlevingen met een vergrijzende populatie krijgen in toenemende mate te maken met gezondheidsgerelateerde problemen bij ouderen. Bezorgdheid om te vallen en het vermijden van dagelijkse activiteiten als gevolg van deze bezorgdheid is een voorbeeld van een dergelijk probleem. Ongeveer een derde van de ouderen valt jaarlijks één of meerdere malen. In 2013 overleden 2.645 65-plussers in Nederland aan een val (Veiligheid NL, 2015). Als gevolg van een val belandden in datzelfde jaar ongeveer 80.000 65-plussers op een spoedeisende hulpafdeling van een ziekenhuis en vonden er 40.000 ziekenhuisopnames plaats. De directe medische kosten hiervan bedroegen 780 miljoen euro (Veiligheid NL, 2015).

Naast de fysieke gevolgen van een val kan men ook psychosociale gevolgen, zoals bezorgdheid om te vallen en vermijdingsgedrag als gevolg van deze bezorgdheid, ervaren. Deze psychosociale gevolgen kunnen het dagelijks leven van ouderen onnodig belemmeren wanneer er een ‘mismatch’ is tussen het objectieve, fysiologische risico om te vallen en de subjectieve inschatting ervan (Delbaere e.a. 2010). Resultaten van internationale studies laten zien dat bezorgdheid om te vallen en gerelateerd vermijdingsgedrag veel voorkomen bij ouderen (Scheffer, 2008). Ze komen niet alleen bij die ouderen die gevallen zijn voor, maar ook bij ouderen die niet gevallen zijn (Liddle, 1995; Scheffer e.a., 2008). Uit onderzoek in Nederland blijkt dat ongeveer de helft van de zelfstandig wonende ouderen van 70 jaar en ouder bezorgd is om te vallen; Zijlstra e.a. rapporteerden een prevalentie van 54% en Dorresteijn e.a. een prevalentie van 46% (Zijlstra e.a., 2007b; Dorresteijn e.a., 2012). Vermijdingsgedrag als gevolg van bezorgdheid om te vallen komt voor bij ongeveer 35% van de ouderen (Zijlstra e.a., 2007b; Dorresteijn e.a., 2012).

Uit internationaal onderzoek (van onder meer Meulen van der e.a. 2014; Delbaere e.a., 2010; Hadjistavropoulos, e.a., 2007; Delbaere, 2004; Friedman e.a., 2002; Arfken, 1994) blijkt dat bezorgdheid om te vallen en gerelateerd vermijdingsgedrag leiden tot een verminderd fysiek, mentaal en sociaal functioneren, sedentair gedrag, een verminderde kwaliteit van leven, een toename in valincidenten en tot vervroegde opname in een verpleeghuis. De hoge prevalentie en de potentiële impact van bezorgdheid om te vallen en gerelateerd vermijdingsgedrag onderstrepen het belang van het nemen van effectieve maatregelen gericht op het realistisch omgaan met deze bezorgdheid en vermijdingsgedrag en het stimuleren van activiteiten van het dagelijks leven en zelfredzaamheid bij ouderen. Dit sluit tevens aan bij het huidige overheidsbeleid.

Doelgroepen

Ongeveer de helft van de ouderen in Nederland rapporteert bezorgdheid om te vallen, ook wel angst om te vallen genoemd (Zijlstra e.a. 2007b; Dorresteijn e.a. 2012). Deze bezorgdheid komt relatief vaker voor bij vrouwen, mensen met een hogere leeftijd, mensen met een minder goed of slecht ervaren gezondheid en mensen die valincidenten hebben meegemaakt (Zijlstra e.a., 2007a). De cursus Zicht op Evenwicht is onderzocht en effectief gebleken bij zelfstandig wonende mensen van 70 jaar en ouder die bezorgd zijn om te vallen en activiteiten vermijden als gevolg van deze bezorgdheid. Het is echter waarschijnlijk dat ook iets jongere ouderen in deze doelgroep, baat hebben bij de cursus. Daarom ligt de leeftijdsindicatie op 65 jaar.

Intermediaire doelgroep

De doelstelling van de cursus is niet gericht op intermediaire doelgroepen. Wel is er de training voor cursusleiders, zodat zij de cursus aan de ouderen kunnen geven.

Doel van het sport- en beweegaanbod

Hoofddoel

Zicht op Evenwicht heeft als primaire doelen het verminderen van bezorgdheid om te vallen en daaraan gerelateerd vermijdingsgedrag (zonder een toename in valincidenten). De effectgroottes liggen tussen .27 en .41 (middelgroot effect). De verwachte effecten van de cursus kunnen in meer detail afgeleid worden van de onderzoeksresultaten gerapporteerd in diverse publicaties van Tennstedt e.a., Healy e.a., Ory e.a., Zijlstra e.a. en Dorresteijn e.a. (zie literatuurlijst).

Subdoel

Mediërende factoren, ofwel tussenliggende uitkomsten en daarmee subdoelen, die bijdragen aan effect op de primaire doelen zijn: eigeneffectiviteit, gevoelens van controle, uitkomstverwachtingen en sociale interacties. De effectgroottes van de specifieke (valgerelateerde) mediërende factoren varieren van .25 tot .41 (middelgroot effect) en de generieke medierende factoren van .04 tot .26 (klein tot middelgroot). Secundaire uitkomsten zijn onder meer het verminderen van beperkingen in het activiteiten van het dagelijks leven (disability), het vergroten van dagelijkse activiteit, angstgevoelens en symptomen van depressie. De effectgroottes hiervan liggen tussen .18 en .33 (klein tot middelgroot). De verwachte effecten van de cursus kunnen in meer detail afgeleid worden van de onderzoeksresultaten gerapporteerd in diverse publicaties van Tennstedt e.a., Healy e.a., Ory e.a., Zijlstra e.a. en Dorresteijn e.a. (zie literatuurlijst). Valincidenten, als mogelijk ongewenst neveneffect, worden in de onderzoeken naar Zicht op Evenwicht gemonitord. Herhaalde valindicenten en valincidenten binnenshuis komen minder voor na het volgen van respectievelijk de groepscursus en individuele cursus (Zijlstra e.a. 2009; Dorresteijn e.a. 2016).

Aanpak (opzet interventie, locatie en uitvoerders)

Opzet van de interventie

Zicht op Evenwicht kent een cognitief gedragsmatige aanpak waarbij cognities, gevoelens en gedrag centraal staan om bezorgdheid om te vallen en gerelateerd vermijdingsgedrag te verminderen. De cursus richt zich in eerste instantie op attitude en het vergroten van eigeneffectiviteit en gevoelens van controle, en vervolgens op het veranderen van gedrag. Met cognitieve herstructurering leren cursusdeelnemers een realistische en adaptieve kijk te krijgen op het risico om te vallen, bezorgdheid om te vallen, etc.

De cursisten:

  1. leren om niet-helpende gedachten te herkennen en te veranderen in helpende gedachten (van negatieve naar positieve gedachtenspiraal)
  2. leren om realistische doelen te stellen, bijvoorbeeld ten aanzien van actief gedrag (lichamelijk, sociaal en functioneel)
  3. ontvangen informatie en concrete tips voor het verminderen van valrisico’s in de eigen omgeving
  4. doen lichamelijke oefeningen (groepscursus) of een oefening grenzen verleggen (‘exposure-in-vivo’; individuele cursus) en worden gestimuleerd om fysiek en sociaal actiever te zijn

De groepscursus: 8 wekelijkse bijeenkomsten van twee uur, plus een herhalingsbijeenkomst 2 maanden na de laatste bijeenkomst.

De individuele cursus: 7 contacten en 1 herhalingscontact (3 huisbezoeken van resp. 60, 60 en 75 minuten en 5 telefonische contacten van 35 minuten).

Voor beide vormen geldt dat deelnemers tussendoor actief met de thematiek bezig zijn met opdrachten (bijv. het invullen van een checklist/werkblad of het oefenen van specifiek gedrag).

De cursus wordt begeleid door getrainde (wijk)verpleegkundigen, ergo/fysiotherapeuten of andere paramedici.

Waar mogelijk wordt deelname aan de groepscursus gestimuleerd gezien de effecten en kosten; deelname aan de individuele cursus kan echter wenselijk zijn gezien de voorkeuren en mogelijkheden van de oudere en professional.

Locaties en Uitvoering

Zicht op Evenwicht kan uitgevoerd worden door getrainde (wijk)verpleegkundigen, ergo/fysiotherapeuten of andere paramedici, en is niet gebonden aan specifieke organisatie kenmerken.

Locatie groepscursus

Bij voorkeur wordt de cursus uitgevoerd op een locatie die centraal gelegen en goed bereikbaar is voor de cursisten, bijvoorbeeld een buurthuis, gezondheidscentrum of zorgcentrum.

Andere vereisten:

  • goed toegankelijk zijn voor rollatorgebruikers
  • een cursusruimte met een grote tafel (voor alle cursisten plus de cursusleider)
  • voldoende ruimte om de lichamelijke oefeningen te doen (hierbij worden de stoelen in een cirkel gezet en moeten de cursisten ruimte hebben om om hun stoel heen te lopen)
  • mogelijkheid om een dvd af te spelen
  • een overhead projector of beamer met bijbehorend scherm (voor PowerPoint dia’s)
  • een goed toegankelijk toilet, ook voor rollatorgebruikers
  • mogelijkheid om de cursisten in de pauze een kopje koffie of thee aan te bieden

Het verdient aanbeveling om (bijvoorbeeld via vrijwilligers) cursisten die niet zelfstandig naar de cursuslocatie kunnen komen thuis op te halen en terug te brengen.

Locatie individuele cursus

Woning van deelnemer.

Ondersteuning

Zicht op Evenwicht kan verzorgd worden door uitvoerders met verschillende achtergrond qua expertise (bijv. (wijk)verpleegkundigen, ergo/fysiotherapeuten of andere getrainde paramedici) en qua werkverband (zelfstandigen of werknemers van een (zorg)organisatie). De materialen zijn daarom ontwikkeld om de fasen van in het implementatie proces te vergemakkelijken. Zo kan de informatiefolder gebruikt worden voor het werven van deelnemers en is de richtlijn voor een intakegesprek een tool om een dergelijk gesprek zo gemakkelijk en efficiënt mogelijk uit te voeren. Voor de uitvoerder is vervolgens in de cursushandleiding kort en bondig weergegeven wat de benodigdheden zijn voor het verzorgen van een cursusbijeenkomst (groepscursus) of cursuscontact (individuele cursus). Daarnaast zijn de bijeenkomsten zelf gedetailleerd beschreven en bevatten ze een indicatie van de benodigde tijd per onderdeel van de bijeenkomst.

Materialen

Op de website van www.zichtopevenwicht.nl staat onder ‘werving en uitvoering’ informatie over werving van deelnemers. Hiernaast is er een richtlijn intakegesprek Zicht op Evenwicht opgesteld, om meer handvaten te bieden aan de uitvoerder bij de selectie van de deelnemers voor de cursus. Deze richtlijn is ook op de website te vinden. In de richtlijn staat vermeld dat waar mogelijk deelname aan de groepscursus wordt gestimuleerd gezien de effecten en kosten; deelname aan de individuele cursus kan echter wenselijk zijn gezien de voorkeuren en mogelijkheden van de oudere en professional.

Verder zijn de volgende materialen beschikbaar voor de cursus:

  • Cursushandleiding van de individuele én groepscursus voor de cursusleider
  • Werkboek groepscursus (cursist)
  • Werkboek individuele cursus (cursist)
  • DVD over Zicht op Evenwicht
  • Informatiefolder over de cursus

Al deze materialen zijn te bestellen via www.zichtopevenwicht.nl/materialen of de webwinkel van www.trimbos.nl.

Oordeel commissie

De onderbouwing is goed met heldere hoofd- en subdoelen. Drie Nederlandse studies tonen met middelgrote effectmaten consistent aan dat er effecten zijn op de primaire uitkomstmaten ‘bezorgdheid om te vallen’ en ‘vermijdgedrag’.

Uitvoerbaarheid

De uitvoerbaarheid van de interventie is goed, er zijn adequate materialen en trainingen aanwezig. Aandachtspunten voor de uitvoerbaarheid is de therapietrouw bij ouderen.

Organisatie

Organisatie: Trimbos-instituut
Telefoon nummer organisatie: 030-2971100

Contactpersoon

Naam: Ceciel Heijkants
Telefoon nummer: 030-29 59 222
Email: CHeijkants@trimbos.nl

Bewaren

Geselecteerd voor jou

Praat mee

Wat is jouw mening over of ervaring met dit onderwerp? Of heb je een specifieke vraag?

Laat hieronder een reactie achter en ga in gesprek.