WIJS Wat Is Jouw Stijl | Alles over sport
Schrijf je in voor de nieuwsbrief:
Sluiten

WIJS Wat Is Jouw Stijl

Interventie

Erkenning

Goed onderbouwd

WIJS is een naschools multidisciplinair interventieprogramma voor kinderen met overgewicht. Gedurende één schooljaar volgen deelnemers voedings- en bewegingslessen en worden ze gecoacht naar een gezondere leefstijl. Het WIJS programma is zichtbaar en bereikbaar in de wijk, werkt samen met scholen, JGZ, GGD, de Gemeente Den Haag en private partijen. Signalering en instroom van kinderen met overgewicht verloopt via het programma de “Gewichtige Vakleerkracht”. In dit programma worden leerlingen gemeten en gewogen door de gymleerkracht, die vervolgens de gewichtsstatus kan vaststellen en kinderen kan aanmelden voor het WIJS programma.

Probleembeschrijving

Volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek had in 2014 37% van de Nederlanders van 20 jaar en ouder matig overgewicht en 14% ernstig overgewicht (obesitas). Van de kinderen in de leeftijd van 4 tot 20 jaar had in diezelfde periode 9,5% matig overgewicht en 3,7% ernstig overgewicht (CBS, 2014). ‘Matig overgewicht’ bij kinderen wordt gedefinieerd als een volwassen BMI-equivalent ≥ 25 kg/m² en ‘ernstig overgewicht’ als een volwassen BMI-equivalent ≥ 30 kg/m². 17,5 procent van de Haagse kinderen in de leeftijd van 2 t/m 15 jaar had in de periode 2007 – 2011 matig of ernstig overgewicht. Dit betekent dat, tussen 2007 en 2011, 14.000 van de ongeveer 80.000 kinderen in Den Haag te zwaar waren (Wilde de, Keetman, & Middelkoop, 2012). Hoewel cijfers laten zien dat de prevalentie van overgewicht lijkt te stabiliseren in de grote steden is deze nog steeds hoog en zijn er verschillen naar etniciteit (Wilde de et al., 2012; Wilde de, Verkerk, & Middelkoop, 2014). 

De cijfers van de vijfde landelijke groeistudie laten zien dat de prevalentie van overgewicht onder kinderen van Turkse en Marokkaanse afkomst hoger is dan onder kinderen van Nederlandse afkomst (Schönbeck & van Buuren, 2010). Ook specifiekere cijfers van Den Haag voor kinderen in de leeftijd van 2 t/m 15 jaar laten het beeld zien dat matig en ernstig overgewicht vaker voorkomen bij kinderen van niet-Nederlandse afkomst. In de periode 2007-2011 hadden Turkse kinderen de hoogste prevalentie (31,7%), gevolgd door Marokkaanse kinderen (23,7%) en kinderen van overige niet-westerse afkomst (19,6%). Voor kinderen van Nederlandse afkomst was de prevalentie 12%. In figuur 3.1 is daarnaast zichtbaar dat in de periode 2007-2011, de prevalentie van overgewicht in wijken met een wijkachterstandscore van 5 of meer hoger lag dan het Haagse gemiddelde van 17,5% (Wilde de et al., 2012).

Obesitas is bij volwassenen geassocieerd met de ontwikkeling van het metabool syndroom (hypertensie, hyperglycemie, verhoogde triglyceriden en verlaagd HDL-cholesterol, insuline resistentie en abdominale vetstapeling) dat kan leiden tot een verhoogd risico op type 2 diabetes of hart- en vaatziekten. Ook kan obesitas leiden tot fysieke klachten zoals kortademigheid, slaap apneu en lage rugpijn. Daarnaast kan obesitas ook sociaal-psychologische gevolgen hebben door een laag zelfvertrouwen, verminderde mobiliteit en in algemene zin een verminderde kwaliteit van leven (Seidell, 2005). Kinderen met (ernstig) overgewicht hebben meer kans op gezondheidsproblemen, zowel op jonge als op latere leeftijd. Ze hebben bijvoorbeeld een grote kans op glucose-intolerantie, verhoogde bloeddruk en hypercholesterolemie (Dietz, 2003). Verschillende onderzoeken hebben aangetoond dat obesitas op jonge leeftijd een voorspellende waarde heeft voor obesitas op volwassen leeftijd (CBO, 2008).

Doelgroepen

Kinderen met overgewicht in groep 6 t/m 8 (leeftijd 9 t/m 14 jaar) van het primair onderwijs. De inclusiecriteria voor deelname zijn als volgt: 

  • • Het kind heeft matig overgewicht*;
  • • Het kind heeft ernstig overgewicht (obesitas) zonder co-morbiditeit**; 
  • • Het kind heeft een verhoogd risico op het ontwikkelen van overgewicht binnen afzienbare tijd***.

* Bij kinderen en jongeren worden leeftijd en geslacht specifieke afkapwaarden aangehouden voor het vaststellen van de gewichtsstatus. Op volwassen leeftijd zou het gaan om een BMI tussen de 25-30. Indien de etnische achtergrond van het kind bekend is wordt voor Hindostaanse kinderen gebruik gemaakt van aangepaste afkappunten voor het vaststellen van de gewichtsstatus (De Wilde, Van Dommelen, Middelkoop, 2013) (TNO, z.d.).
** Indien co-morbiditeit wordt vermoed, wordt het kind doorverwezen naar het Juliana Kinderziekenhuis (JKZ) in Den Haag.
*** Indien de BMI van het kind in een jaar buitengewoon gestegen is of beide ouders hebben overgewicht, heeft het kind een verhoogd risico op overgewicht binnen afzienbare tijd.

Kinderen werden geïncludeerd via hun basisschool waarmee een contract was afgesloten voor het uitvoeren van het WIJS programma. Scholen die deelnamen aan het WIJS programma lagen in of aan de rand van een achterstandswijk in de gemeente Den Haag.

Intermediaire doelgroep

Ouders van de kinderen die deelnemen aan WIJS kunnen worden gezien als intermediaire doelgroep. Voor deze doelgroep zijn echter vanuit het WIJS programma geen specifieke doelstellingen geformuleerd. Vanaf het schooljaar 2015-2016 gaat de GGD Haaglanden zich richten op het vergroten van de betrokkenheid van ouders bij het overgewichtsprobleem van hun kind. Ouders van kinderen met een ongezond gewicht die deelnemen aan het WIJS programma worden opgeroepen voor een extra consult met de jeugdgezondheidszorg (JGZ) (zie paragraaf selectie van doelgroepen). JGZ bekijkt samen met de ouders welke ondersteuning zij nodig hebben om hun kind weer op een gezond gewicht te krijgen. Dit zou kunnen gaan om opvoedondersteuning maar ook om activiteiten voor ouders zelf bijv. gericht op het stimuleren van hun eigen gezonde leefstijl.

Daarnaast zijn de scholen en de docenten lichamelijke opvoeding (docent LO) in het bijzonder een belangrijke intermediaire doelgroep. Voor docenten LO is de overgewichtproblematiek bij kinderen het meest zichtbaar omdat zij in de gymles direct de gevolgen ervaren. Daarbij kan gedacht worden aan een lager niveau bij kinderen met overgewicht als het gaat om conditie en motoriek in vergelijking met kinderen met een gezond gewicht, maar ook een verminderde motivatie om te bewegen. Doordat docenten LO een signaleringsfunctie hebben voor kinderen met een ongezond gewicht kunnen bijdragen aan de aanpak van overgewicht bij hun eigen leerlingen. Naast een gesprek met de directeur wordt er om die reden bij het contracteren van de scholen ook altijd een gesprek gevoerd met de docent LO.

Doel van het sport- en beweegaanbod

Hoofddoel

Het einddoel van de interventie is een duurzame daling* van de BMI bij kinderen met matig of ernstig overgewicht.

* Aangezien kinderen in de leeftijd van 9 t/m 14 jaar nog in de groei zijn, wordt in eerste instantie gestreefd naar gewichtsbehoud, waarbij de lengte toeneemt. Bij kinderen in de groei is het gelijk blijven in gewicht voldoende om een vermindering in de mate van overgewicht te bereiken (Bulk-Bunschoten, Renders, Leerdam van, & Hirasing, 2004).

Subdoel

Om een duurzame daling van de BMI te bereiken richt de interventie zich op de energiebalansgerelateerde gedragingen: voeding en bewegen. Het gaat om de volgende subdoelen:

Voeding:
• Deelnemers ontbijten dagelijks;
• Deelnemers hebben een fruitinname volgens de richtlijnen gezonde voeding;

  • Deelnemers hebben een inname van zoete dranken volgens de richtlijnen gezonde voeding;
  • Deelnemers hebben een inname van maximaal 3 tussendoortjes per dag;
  • Deelnemers verminderen de energie-inhoud van hun tussendoortjes.

Bewegen:

  • Deelnemers verminderen sedentaire activiteiten (TV kijken en computeren) in de vrije tijd naar maximaal 2 uur per dag;
  • Deelnemers verhogen de lichamelijk activiteit naar 60 minuten matig intensieve beweging per dag.

Daarnaast zijn nog subdoelen geformuleerd voor determinanten van voedings- en beweeggedrag:

  • Deelnemers weten wat de richtlijnen gezonde voeding en de normen voor bewegen zijn;
  • Deelnemers erkennen het belang van gezonde voeding en bewegen in de vrije tijd;
  • Deelnemers leren omgaan met invloeden vanuit de omgeving als het gaat om het maken van keuzes voor gezonde voeding;
  • Deelnemers ervaren plezier in bewegen;
  • Deelnemers zijn zich bewust van het eigen voedings- en beweeggedrag.

Aanpak (opzet interventie, locatie en uitvoerders)

Opzet van de interventie

De beschrijving van de opzet van de interventie beperkt zich tot het WIJS programma, de anders schakels van de ketenzorg in de gemeente Den Haag (figuur 1.1) zoals het GVLO programma en het extra consult met de JGZ worden niet verder beschreven. Het WIJS programma bestaat uit 3 fasen: de voorbereidingsfase, de uitvoeringsfase en de evaluatiefase. De Stichting Haagse Jeugd Gezond is de uitvoeringsorganisatie van het WIJS programma. De stichting gaat een contract aan met een centrale manager (CM) die het programma coördineert en met de uitvoerders van het WIJS programma.

Voorbereidingsfase

  • De voorbereidingsfase van het WIJS programma start voorafgaand aan het nieuwe schooljaar in de maanden juni/juli. In deze maanden voorafgaand aan de zomervakantie krijgen basisscholen de vraag of zij (opnieuw) willen deelnemen aan het WIJS programma. Het contact met de scholen wordt onderhouden door de CM van het WIJS programma. Nieuwe scholen worden door de CM persoonlijk bezocht zodat het WIJS programma naast via een algemene informatiefolder ook mondeling kan worden toegelicht. 
  • Op gecontracteerde scholen wordt door de docent LO op basis van meetgegevens vastgesteld wat de gewichtsstatus is van kinderen in groep 6 t/m 8. Kinderen met matig of ernstig overgewicht worden opgeroepen om deel te nemen aan het WIJS programma.

Uitvoeringsfase
Indien het kind wordt aangemeld bij het WIJS programma doorloopt het gedurende het schooljaar een traject van in totaal 40 weken.

  • Week 0: individueel startgesprek met deelnemer en ouders, opstellen persoonlijke doelen;
  • Week 1 t/m 14: volgen WIJS programma 1x per week (tot een week voor de kerstvakantie);
  • Week 15: tussentijdse individuele evaluatie met deelnemer;
  • Week 16 t/m 25: volgen WIJS programma 1x per week;
  • Week 26: tweede tussentijdse individuele evaluatie met deelnemer;
  • Week 27 t/m 39: volgen WIJS programma 1x per week;
  • Week 40: individueel eindgesprek met deelnemer, evaluatie persoonlijke doelen.

Evaluatiefase
De evaluatiefase start deels gezamenlijk met de uitvoeringsfase omdat zowel in het startgesprek, tijdens de tussentijdse evaluaties en bij het eindgesprek de deelnemer wordt gewogen en gemeten. Deze meetgegevens worden gebruikt om te bepalen of het WIJS programma op individueel en op groepsniveau effect heeft. Belangrijke periode in de evaluatiefase zijn de maanden mei/juni. In deze maanden worden alle gegevens van het afgelopen schooljaar geanalyseerd en gerapporteerd. Hierbij gaat het in ieder geval om de eerder genoemde meetgegevens maar het kan ook gaan om praktijkgericht onderzoek gericht op het verbeteren van de kwaliteit van het WIJS programma. Monitoring van en onderzoek naar het WIJS programma wordt uitgevoerd door het Lectoraat Gezonde Leefstijl in een Stimulerende Omgeving van de Haagse Hogeschool. 

Locaties en Uitvoering

Locatie
Situatie Den Haag: In het schooljaar 2011-2012 heeft de Stichting Haagse Jeugd Gezond een samenwerkingsovereenkomst met zeven verschillende basisscholen uit de gemeente Den Haag. Het programma werd uitgevoerd op vijf verschillende locaties. Op vier locaties wordt gebruik gemaakt van de faciliteiten (gymzaal en klaslokalen) van de basisschool zelf. De vijfde locatie is een sporthal in de Schilderswijk. De deelnemers op deze locatie zijn afkomstig van 3 basisscholen in de buurt van de sporthal.

Minimale eisen aan de locatie: een gymzaal en 2 andere ruimten voor zowel de voedingsles als de coachles.

Type organisatie
Situatie Den Haag: Basisonderwijs (‘Gewichtige Vakleerkracht) voor signaleren van kinderen met een ongezond gewicht, het team van professionals (coach, sportleraar, diëtist) aangesteld via de Stichting Haagse Jeugd Gezond voor het uitvoeren van het WIJS programma en de jeugdgezondheidszorg voor het begeleiden van ouders van een kind met overgewicht. De stichting Haagse Jeugd Gezond is in Den Haag de uitvoeringsorganisatie van het WIJS programma.

In meer algemene zin:

  • Signaleren van kinderen met een ongezond gewicht volgens meet- en weegprotocol: onderwijs: docent LO of zorgprofessionals: huisarts, jeugdgezondheidszorg, diëtist;
  • Implementatie van het WIJS programma: onderwijs, welzijnsorganisatie of jeugdgezondheidszorg. De organisatie stelt een coördinator voor de implementatie van het WIJS programma aan. De coördinator stelt een diëtist, sportleraar/fysiotherapeut en psycholoog/pedagoog aan voor de uitvoering van het programma;
  • Begeleiden van ouders: jeugdgezondheidszorg.

Ondersteuning

De implementatie van het WIJS programma wordt beschreven aan de hand van de volgende vier fasen (Fleuren, Wiefferink, & Paulussen, 2004): verspreiding, adoptie, implementatie en continuering.

Verspreiding:

  • In de informatie over de Haagse Aanpak Gezond Gewicht wordt het WIJS programma benoemd als onderdeel van de aanpak tegen overgewicht. Deze informatie is online beschikbaar via de website van de GGD Haaglanden;
  • De WIJS nieuwsbrief informeert partnerorganisaties en andere over het WIJS programma

Adoptie:

  • Het werven van de basisscholen gebeurt op maat door de centrale manager;
  • Voorafgaand aan de werving krijgen basisscholen een informatiebrief over het WIJS programma.

Implementatie:

  • ‘Algemene Coördinatiemap Lescoördinator’ en de draaiboeken voor de beweeg-, voedings- en coachlessen;
  • De uitvoerders van het WIJS programma krijgen ondersteuning van de centrale manager;
  • Stagiaires krijgen een introductieprogramma over het WIJS programma voorafgaand aan de start van hun werkzaamheden voor het WIJS programma. Inhoudelijk wordt het programma verzorgd door uitvoerders van het WIJS programma en kenniskringleden van het lectoraat GLSO van De Haagse Hogeschool;

Continuering:

  • Het WIJS programma past in het gezondheidsbeleid en de ketenaanpak overgewicht van de gemeente Den Haag;
  • Het WIJS programma kan onderdeel zijn van de ‘Gezonde School’ aanpak op basisscholen;
  • Door de uitvoering van proces- en effectonderzoek kan de kwaliteit van het programma worden verbeterd en kan besluitvormig over continuering worden gebaseerd op de beschikbare onderzoeksgegevens.

Materialen

De volgende materialen zijn beschikbaar:

  • Werving deelnemers: meet- en weegprotocol, informatiebrief ouders;
  • Werving locaties: informatiebrieven voor scholen, samenwerkingsovereenkomsten scholen;
  • Uitvoering WIJS programma: cliëntregistratiesysteem, algemene coördinatiemap, lesmaterialen voor alle lessen (voeding, bewegen, coaching), huiswerkopdrachten voor deelnemers, lesmap deelnemers;
  • Communicatie over het WIJS programma: voorbeelden nieuwsbrieven, website, demonstratievideo’s;
  • Evaluatie van het WIJS programma: vragenlijsten voedings- en beweeggedrag gebaseerd de standaardvraagstellingen van de monitor jeugdgezondheid (www.monitorgezondheid.nl), vragenlijsten competentiebeleving (CBSK niet vrij beschikbaar), database voor meet- en weegregistratie, database voor aanwezigheidsregistratie.

Oordeel commissie

WIJS is een uitgebreid geëvalueerd multidisciplinair programma. Voor de ontwikkeling is gebruikgemaakt van het theoretisch raamwerk EnRG en effectieve technieken uit het Intervention Mapping protocol.

De probleemanalyse laat zien dat obesitas het gevolg is van een complexe problematiek en wat daarbij belangrijke determinanten zijn. De rol van de ouders en de invloed van de omgeving is in de beschrijving (nu nog) onderbelicht

Uitvoerbaarheid

Sterk is de voortdurende cyclus van praktijk-evaluatie-bijstelling die WIJS toepast. Hierdoor kunnen gesignaleerde knelpunten snel opgelost worden. Een kwetsbaar punt is dat de uitvoering in handen is van stagiaires en diëtisten. Zij hebben mogelijk te weinig kennis over groepsgedrag of een tekort aan pedagogische vaardigheden. De commissie adviseert hier bij doorontwikkeling aandacht aan te geven.

Organisatie

Organisatie: WorkOutWijs
Telefoon nummer organisatie: 070 204 0135

Organisatie: De Haagse Hogeschool
Telefoon nummer organisatie: 070 - 445 8888

Contactpersoon

Naam: Marie Pauline Luger
Mobiel nummer: 06 5424 4794
Email: mp@luger.net

Naam: Gitte Kloek
Mobiel nummer: 06 82114126
Email: g.c.kloek@hhs.nl

Bewaren

Geselecteerd voor jou